Aşağıdakilerden hangisi Türkiye kıyılarında görülen kıyı tiplerinin dağılışını etkileyen faktörlerden biri değildir?
A) Dağların uzanış doğrultusu
B) Jeolojik yapı
C) İklim özellikleri
D) Bitki örtüsü
E) Deniz seviyesindeki değişimler
Sevgili öğrenciler, Türkiye'nin kıyıları, coğrafi konumu ve jeolojik geçmişi nedeniyle oldukça çeşitlilik gösterir. Kıyı tiplerinin oluşumunda ve dağılışında birçok doğal faktör etkilidir. Şimdi bu faktörleri ve sorumuzdaki seçenekleri adım adım inceleyelim:
- A) Dağların uzanış doğrultusu: Bu faktör, kıyı tiplerinin oluşumunda çok önemlidir. Örneğin, Karadeniz ve Akdeniz bölgelerinde dağlar kıyıya paralel uzandığı için "boyuna kıyı tipi" görülür. Ege Bölgesi'nde ise dağlar kıyıya dik uzandığı için "enine kıyı tipi" yaygındır. Bu durum, kıyı şeridinin girintili çıkıntılı yapısını, koy ve körfezlerin dağılışını doğrudan etkiler. Dolayısıyla bu, kıyı tiplerinin dağılışını etkileyen temel bir faktördür.
- B) Jeolojik yapı: Kıyıların oluşumunda bölgenin jeolojik yapısı, yani kayaçların türü, fay hatları, volkanik faaliyetler, aşınmaya karşı dirençleri gibi özellikler belirleyicidir. Örneğin, eski akarsu vadilerinin deniz seviyesinin yükselmesiyle sular altında kalması sonucu oluşan "ria tipi kıyılar" (İstanbul ve Çanakkale boğazları) veya tektonik hareketlerle oluşan çöküntü alanları ve yükseltiler, kıyı şeridinin şekillenmesinde önemli rol oynar. Falezlerin oluşumu da jeolojik yapı ve kayaç direncine bağlıdır. Bu nedenle jeolojik yapı önemli bir faktördür.
- C) İklim özellikleri: İklim, kıyıların şekillenmesinde dolaylı ve doğrudan etkilere sahiptir. Rüzgarın yönü ve şiddeti, dalga enerjisi, yağış miktarı ve sıcaklık değişimleri gibi iklim elemanları, kıyı erozyonunu, birikimini ve kayaçların fiziksel/kimyasal ayrışmasını etkiler. Buzul dönemlerindeki iklim değişiklikleri ise deniz seviyesinde küresel değişimlere yol açarak kıyıların batmasına veya yükselmesine neden olmuştur. Dolayısıyla iklim özellikleri de kıyı tiplerinin oluşumunda etkilidir.
- D) Bitki örtüsü: Bitki örtüsü, erozyonu önleme veya kumulları sabitleme gibi yerel etkileri olsa da, bir bölgedeki büyük ölçekli kıyı tiplerinin (boyuna, enine, ria, dalmaçya vb.) oluşumunu ve dağılışını belirleyen ana jeomorfolojik bir faktör değildir. Kıyı tipleri genellikle tektonik hareketler, deniz seviyesi değişimleri, jeolojik yapı ve büyük ölçekli aşınma-birikme süreçleri gibi daha büyük ölçekli ve uzun vadeli coğrafi olaylarla şekillenir. Bitki örtüsü, bu ana kıyı tiplerinin oluşumunda doğrudan ve belirleyici bir rol oynamaz.
- E) Deniz seviyesindeki değişimler: Geçmiş jeolojik dönemlerdeki ve günümüzdeki deniz seviyesi değişimleri (transgresyon ve regresyonlar), kıyı şeritlerinin şekillenmesinde çok kritik bir faktördür. Buzul çağlarındaki deniz seviyesi alçalmaları ve buzul sonrası dönemdeki yükselmeler, birçok kıyı tipinin (örneğin ria tipi kıyılar) oluşumuna zemin hazırlamıştır. Deniz seviyesinin yükselmesiyle karasal alanların sular altında kalması, alçalmasıyla ise kıyı şeridinin genişlemesi veya eski kıyı teraslarının oluşması gibi durumlar gözlenir. Bu nedenle deniz seviyesindeki değişimler önemli bir faktördür.
Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşılacağı gibi, bitki örtüsü kıyı tiplerinin dağılışını etkileyen temel faktörlerden biri değildir.
Cevap D seçeneğidir.
