🎓 çağdaş türk ve dünya tarihi 1. dönem 2. yazılı örnek sınav Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, çağdaş Türk ve dünya tarihi dersinin 1. dönem 2. yazılı sınavında karşınıza çıkabilecek Birinci Dünya Savaşı, Kurtuluş Savaşı ve iki savaş arası dönemdeki önemli dünya gelişmelerini sade bir dille özetlemektedir. Bu konuları iyi anladığınızda sınavda başarılı olmanız çok daha kolay olacaktır.
📌 Birinci Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti'nin Son Dönemi
Birinci Dünya Savaşı (1914-1918), dünyanın siyasi haritasını değiştiren büyük bir çatışmaydı. Osmanlı Devleti için ise yıkılış sürecini hızlandıran kritik bir dönemdi.
- Savaşın Temel Nedenleri: Sanayi İnkılabı'nın getirdiği hammadde ve pazar arayışı, sömürgecilik yarışı, milliyetçilik akımının imparatorlukları parçalaması (özellikle Avusturya-Macaristan ve Osmanlı), silahlanma yarışı ve devletler arası bloklaşmalar (Üçlü İtilaf ve Üçlü İttifak).
- Osmanlı'nın Savaşa Girişi: Almanya'nın desteğiyle Akdeniz'deki Goeben ve Breslau gemilerinin (Yavuz ve Midilli) Karadeniz'de Rus limanlarını bombalamasıyla savaşa dahil oldu.
- Savaşın Sonuçları: İttifak Devletleri'nin (Almanya, Avusturya-Macaristan, Osmanlı, Bulgaristan) yenilgisi, imparatorlukların yıkılması (Osmanlı, Avusturya-Macaristan, Rusya, Almanya), ulus devletlerin kurulması, Milletler Cemiyeti'nin kuruluşu, ağır barış antlaşmaları (Versay, Sen Jermen, Nöyyi, Triyanon, Sevr) ve İkinci Dünya Savaşı'na zemin hazırlanması.
- Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918): Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğini gösteren, ağır şartlar içeren bir antlaşmaydı. Özellikle 7. madde (İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durum karşısında herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecek) ve 24. madde (Doğu Anadolu'da altı vilayette karışıklık çıkarsa buraların işgal edilebileceği) işgallere hukuki zemin hazırladı.
- İşgaller ve Cemiyetler: Mondros sonrası Anadolu'da başlayan işgallere karşı halk, bölgesel direniş cemiyetleri (Kuvâ-yi Milliye) kurdu. Azınlıklar ise devlet kurma amacı güden zararlı cemiyetler oluşturdu.
💡 İpucu: Birinci Dünya Savaşı'nın nedenlerini ve sonuçlarını ezberlemek yerine, "zincirleme bir reaksiyon" olarak düşünün. Bir olay diğerini nasıl tetikledi? Mondros'un maddelerinin işgallere nasıl yol açtığını anlamak, süreci kavramanıza yardımcı olur.
📌 Kurtuluş Savaşı'na Hazırlık Dönemi
Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a çıkışıyla başlayan bu dönem, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesinin örgütlendiği ve temel ilkelerinin belirlendiği süreçtir.
- Samsun'a Çıkış (19 Mayıs 1919): Mustafa Kemal, 9. Ordu Müfettişi olarak Anadolu'ya geçerek milli mücadeleyi başlatmıştır.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Milli mücadelenin amacı ("vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir"), gerekçesi ("İstanbul Hükümeti üzerine düşen görevi yapmamaktadır") ve yöntemi ("milletin azim ve kararı kurtaracaktır") ilk kez belirtildi. "Milli bir kongre toplanmalı" kararı alındı.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919): Bölgesel olmasına rağmen ulusal kararlar alındı. "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz", "Kuvâ-yi Milliye'yi etkin, milli iradeyi hakim kılmak esastır", "Manda ve himaye kabul edilemez" gibi önemli kararlar alındı.
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Bütün cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi. Temsil Heyeti'nin yetkileri tüm yurdu kapsar hale geldi. İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı.
- Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) ile Temsil Heyeti (Mustafa Kemal) arasında yapıldı. İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'nin varlığını resmen tanımış oldu. Mebusan Meclisi'nin açılması kararı alındı.
- Misak-ı Millî (Milli Ant): Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edildi (28 Ocak 1920). Türk yurdunun sınırları çizildi, bağımsızlık ilkeleri ilan edildi. Kapitülasyonların kaldırılması, azınlık hakları ve boğazlar gibi konulara değinildi.
- TBMM'nin Açılması (23 Nisan 1920): İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Ankara'da Büyük Millet Meclisi açıldı. Milli mücadelenin merkezi oldu.
⚠️ Dikkat: Her bir kongrenin veya genelgenin kendine has özelliklerini ve ulusal mücadeleye katkılarını ayırt etmeniz önemlidir. Örneğin, Amasya Genelgesi'nde "milletin azim ve kararı" vurgusu, ulusal egemenliğe ilk işaretken, Erzurum ve Sivas'ta "manda ve himaye reddi" bağımsızlık ilkesinin kesinleştiğini gösterir.
📌 Kurtuluş Savaşı Cepheleri ve Diplomatik Süreç
Kurtuluş Savaşı, farklı cephelerde verilen mücadeleler ve uluslararası alanda kazanılan diplomatik başarılarla tamamlandı.
- Doğu Cephesi: Kazım Karabekir komutasındaki XV. Kolordu, Ermenilere karşı mücadele etti. Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) ile zafer kazanıldı ve bu antlaşma, TBMM'nin uluslararası alandaki ilk siyasi başarısı oldu.
- Güney Cephesi: Fransız ve Ermenilere karşı Kuvâ-yi Milliye birlikleri (Maraş'ta Sütçü İmam, Antep'te Şahin Bey, Urfa'da Ali Saip Bey) direndi. Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile bu cephe kapandı.
- Batı Cephesi: Yunanlılara karşı düzenli ordu savaştı.
- I. İnönü Zaferi (Ocak 1921): Düzenli ordunun ilk zaferi. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (ilk anayasa) kabul edildi, İstiklal Marşı kabul edildi. Moskova Antlaşması (Rusya ile) ve Londra Konferansı yapıldı.
- II. İnönü Zaferi (Mart 1921): Yunan ilerleyişi durduruldu.
- Kütahya-Eskişehir Savaşları (Temmuz 1921): Türk ordusu geri çekildi, Mustafa Kemal'e Başkomutanlık yetkisi verildi.
- Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos - 13 Eylül 1921): "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır." emriyle kazanılan büyük zafer. Mustafa Kemal'e "Gazi" unvanı ve "Mareşal" rütbesi verildi. Kars Antlaşması (Doğu sınırı kesinleşti) ve Fransızlarla Ankara Antlaşması imzalandı.
- Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (26 Ağustos - 9 Eylül 1922): "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!" emriyle kazanılan kesin zafer. Yunan ordusu Anadolu'dan atıldı.
- Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922): Türk-Yunan Savaşı sona erdi. Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaşsız kurtarıldı. Osmanlı Devleti hukuken sona erdi.
- Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923): Yeni Türk Devleti'nin bağımsızlığını ve egemenliğini tüm dünyaya kabul ettiren, çağdaş Türk devletinin tapu senedi niteliğindeki antlaşmadır. Kapitülasyonlar kaldırıldı, azınlıklar Türk vatandaşı sayıldı, Boğazlar konusu uluslararası bir komisyona bırakıldı (sonra Montrö ile çözüldü), Musul sorunu çözülemeyip sonraya bırakıldı.
💡 İpucu: Batı Cephesi savaşlarının kronolojik sırasını ve her birinin sonuçlarını bilmek önemlidir. Her zaferin veya yenilginin hem askeri hem de siyasi sonuçları (antlaşmalar, iç gelişmeler) olduğunu unutmayın.
📌 İki Savaş Arası Dönem Dünya Gelişmeleri (1918-1939)
Birinci ve İkinci Dünya Savaşları arasındaki dönem, dünya genelinde büyük ekonomik krizler, yeni rejimlerin yükselişi ve uluslararası ilişkilerde gerginliklerle geçti.
- 1929 Dünya Ekonomik Krizi (Büyük Buhran): ABD'de New York Borsası'nın çökmesiyle başlayan, kısa sürede tüm dünyayı etkileyen büyük bir ekonomik krizdi. İşsizlik arttı, üretim düştü, devletler ekonomiye müdahale etmeye başladı. Türkiye de bu krizden etkilendi ve devletçilik politikalarını uygulamaya başladı.
- Totaliter Rejimlerin Yükselişi: Demokrasilerin zayıfladığı bu dönemde, bireysel özgürlükleri kısıtlayan, güçlü liderlere dayalı baskıcı yönetimler ortaya çıktı.
- Faşizm (İtalya): Benito Mussolini önderliğinde, milliyetçi, yayılmacı ve otoriter bir ideoloji.
- Nazizm (Almanya): Adolf Hitler önderliğinde, ırkçı (özellikle Yahudi karşıtı), milliyetçi ve yayılmacı bir ideoloji. Versay Antlaşması'nın getirdiği ağır şartlara tepki olarak güçlendi.
- Komünizm (SSCB): Vladimir Lenin ve ardından Josef Stalin döneminde, devletin tüm ekonomik ve sosyal hayatı kontrol ettiği, tek partili sistem.
- Uluslararası Barışı Koruma Çabaları ve Başarısızlıkları: Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam) gibi kuruluşlar barışı korumak için kurulsa da, büyük devletlerin çıkarları ve totaliter rejimlerin saldırgan politikaları nedeniyle yetersiz kaldı. Silahsızlanma konferansları da beklenen başarıyı sağlayamadı.
- Türkiye'nin Dış Politikası: Atatürk döneminde Türkiye, "Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesiyle hareket ederek barışçıl ve dengeci bir dış politika izledi. Komşularıyla iyi ilişkiler kurmaya çalıştı (Balkan Antantı, Sadabat Paktı) ve Milletler Cemiyeti'ne üye oldu.
⚠️ Dikkat: 1929 Ekonomik Krizi'nin nedenleri ve sonuçları ile totaliter rejimlerin (Faşizm, Nazizm, Komünizm) temel özelliklerini ve liderlerini karıştırmamaya özen gösterin. Bu rejimlerin İkinci Dünya Savaşı'na giden süreçteki etkilerini anlamak önemlidir.
