Evrende var olan her şeyin bir yaratıcısı olması gerektiği düşüncesi, felsefe ve kelam ilminde temel bir argümandır. Bu düşünce, varlıkların kendi kendine var olamayacağı, var olmak için bir sebebe (yaratıcıya) ihtiyaç duyduğu ilkesine dayanır. Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) İnayet: İnayet, Allah'ın yaratıklarına lütfu, yardımı, koruması ve onlara yönelik özel ilgisi anlamına gelir. Bu kavram, yaratılışın kendisinden ziyade, yaratılmışların varlığını sürdürmesi ve düzen içinde işlemesiyle ilgili ilahi bir lütuf ve gözetimi ifade eder. Dolayısıyla, "her şeyin bir yaratıcısı olması gerektiği" düşüncesini doğrudan açıklamaz.
- B) İhtiyaç: İhtiyaç, bir şeyin var olabilmesi veya işlevini yerine getirebilmesi için başka bir şeye muhtaç olması durumudur. Evrenin bir yaratıcıya "ihtiyaç duyması" doğru bir ifade olsa da, bu ihtiyaç durumunu açıklayan felsefi veya kelami kavram 'ihtiyaç' kelimesinin kendisi değildir. Bu ihtiyaç, daha derin bir nedensellik ilkesine dayanır.
- C) İmkân: İmkân (mümkinat), varlığı da yokluğu da mümkün olan şeyler için kullanılır. Evren ve içindeki her şey, varlığı zorunlu olmayan, yani var olmaya da bilme ihtimali olan "mümkin varlıklar"dır. Mümkin varlıkların var olabilmesi için, varlığını zorunlu kılan bir dış sebebe (vacibü'l-vücud olan Allah'a) ihtiyaç duyulur. Bu kavram, yaratıcıya olan ihtiyacın temelini oluştursa da, "her şeyin bir yaratıcısı olması gerektiği" ilkesini doğrudan ifade eden kavram 'illet'tir. İmkân, varlığın niteliğini açıklarken, illet o varlığın ortaya çıkış nedenini açıklar.
- D) İllet: İllet, bir şeyin var olmasının veya bir olayın meydana gelmesinin nedeni, sebebi anlamına gelir. Felsefe ve kelamda "her etkinin bir nedeni (illeti) vardır" ilkesi temeldir. Evren ve içindeki her şey birer "etki"dir (malul). Bu etkilerin var olabilmesi için, onları var eden bir "illet"e (nedene) ihtiyaç vardır. Evrendeki tüm varlıkların ve olayların zincirleme bir şekilde birbirine bağlı illetleri (nedenleri) olduğu ve bu zincirin en sonunda, kendisi bir nedene ihtiyaç duymayan, ilk ve zorunlu bir illetin (Allah'ın) bulunması gerektiği düşüncesi, bu kavramla açıklanır. Dolayısıyla, "Evrende var olan her şeyin bir yaratıcısı olması gerektiği" düşüncesi, nedensellik ilkesi ve bu ilkenin temel kavramı olan 'illet' ile doğrudan ilişkilidir. Allah, tüm varlıkların ilk ve nihai illetidir.
Cevap D seçeneğidir.
