"Yazar, son romanında toplumsal sorunları ele aldı." cümlesinin yüklemi çatı özelliği bakımından etken çatılıdır.
Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi anlamca bu cümledeki yüklemle çatı özelliği bakımından özdeştir?
A) Konuşmacı, dinleyicileri etkileyici bir dille selamladı.
B) Bütün eşyalar dikkatlice kolilere yerleştirildi.
C) Çocuk, annesini görünce hemen ona sarıldı.
D) Yazarın yeni kitabı kısa sürede çokça okundu.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, cümlelerin yüklemlerinin çatı özelliklerini (özellikle etken çatıyı) doğru bir şekilde belirlememiz isteniyor. Adım adım ilerleyerek konuyu pekiştirelim ve doğru cevabı bulalım.
- Çatı Özelliği Nedir?
Fiil çatısı, bir fiilin özne ve nesne ile olan ilişkisini gösteren bir özelliktir. Temelde iki ana başlık altında incelenir: özne-yüklem ilişkisine göre (etken, edilgen, dönüşlü, işteş) ve nesne-yüklem ilişkisine göre (geçişli, geçişsiz). Bu soruda bizden özne-yüklem ilişkisine göre çatı özelliği olan "etken çatı"yı bulmamız isteniyor.
- Etken Çatı Nedir?
Etken çatılı fiillerde, yüklemde belirtilen işi veya eylemi yapan (gerçek) özne bellidir ve cümlede açıkça yer alır. Fiil, herhangi bir çatı eki (-n, -l) almaz.
- Örnek Cümleyi İnceleyelim:
"Yazar, son romanında toplumsal sorunları ele aldı."
- Yüklem: "ele aldı"
- İşi yapan (özne): "Yazar"
- Yazar, "ele alma" eylemini bizzat kendisi yapmıştır. Fiil, edilgenlik veya dönüşlülük eki (-n, -l) almamıştır. Bu nedenle, "ele aldı" fiili etken çatılıdır. Biz de seçeneklerde etken çatılı bir fiil arayacağız.
- Seçenekleri İnceleyelim:
- A) Konuşmacı, dinleyicileri etkileyici bir dille selamladı.
- Yüklem: "selamladı"
- İşi yapan (özne): "Konuşmacı"
- Konuşmacı, "selamlama" eylemini bizzat kendisi yapmıştır. Fiil, çatı eki almamıştır. Bu nedenle, "selamladı" fiili etken çatılıdır. Bu seçenek, örnek cümledeki yüklemle çatı özelliği bakımından özdeştir.
- B) Bütün eşyalar dikkatlice kolilere yerleştirildi.
- Yüklem: "yerleştirildi"
- İşi yapan (özne): "Bütün eşyalar" (görünürde özne, ama eşyalar kendi kendine yerleşmez)
- "Yerleştirilme" eylemini eşyalar kendileri yapmamıştır, başkası tarafından yapılmıştır. Fiil, "-l" çatı ekini almıştır. Bu nedenle, "yerleştirildi" fiili edilgen çatılıdır.
- C) Çocuk, annesini görünce hemen ona sarıldı.
- Yüklem: "sarıldı"
- İşi yapan (özne): "Çocuk"
- Çocuk, "sarılma" eylemini kendisi yapmıştır ancak fiil "-l" çatı ekini almıştır ve eylemden etkilenen de yine öznenin kendisidir (veya özne tarafından yapılan eylem özneye dönmüştür). Bu nedenle, "sarılmak" fiili dönüşlü çatılıdır. Etken çatılı değildir.
- D) Yazarın yeni kitabı kısa sürede çokça okundu.
- Yüklem: "okundu"
- İşi yapan (özne): "Yazarın yeni kitabı" (görünürde özne, ama kitap kendi kendine okunmaz)
- "Okunma" eylemini kitap kendisi yapmamıştır, başkaları tarafından yapılmıştır. Fiil, "-n" çatı ekini almıştır. Bu nedenle, "okundu" fiili edilgen çatılıdır.
Yapılan incelemeler sonucunda, sadece A seçeneğindeki yüklemin (selamladı) etken çatılı olduğu görülmektedir. Diğer seçeneklerdeki yüklemler edilgen veya dönüşlü çatılıdır.
Cevap A seçeneğidir.
