🎓 9. sınıf türk dili ve edebiyatı 2. dönem 1. yazılı 2. Senaryo Test 2 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 2. dönem 1. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz temel dil bilgisi ve edebiyat konularını sade bir dille özetlemektedir. Sınavda başarılı olmanız için özellikle fiilimsiler, cümle türleri, yazım ve noktalama kuralları ile anlatım biçimleri konularına dikkat etmelisiniz.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek türetilen, fiil anlamını korumakla birlikte cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Üç ana türü vardır:
- İsim-fiiller (Mastar): Fiile "-ma, -ış, -mak" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim gibi kullanılırlar. (Örnek: Okumak güzeldir. Gelmeyişine üzüldük.)
- Sıfat-fiiller (Ortaç): Fiile "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede sıfat görevi üstlenir, isimleri nitelerler. (Örnek: Koşan adam, gelecek günler, tanıdık yüz.)
- Zarf-fiiller (Bağ-fiil, Ulaç): Fiile "-ip, -erek, -meden, -ince, -ken, -alı, -dıkça, -r...mez, -esiye, -a...a" gibi ekler getirilerek yapılır. Cümlede zarf görevi üstlenir, fiilleri veya fiilimsileri zaman ve durum yönünden belirtirler. (Örnek: Koşarak geldi, gülünce güzelleşir, yemek yiyip uyudu.)
💡 İpucu: Bazı fiilimsiler zamanla kalıcı isim haline gelebilir. Bu durumda fiilimsi özelliklerini kaybederler ve olumsuzluk eki alamazlar. (Örnek: Dondurma, çakmak, dolma.)
📌 Cümle Türleri
Cümleler, farklı özelliklerine göre gruplandırılır. Bu sınıflandırmalar, cümlenin yapısını, anlamını, yükleminin türünü ve yerini anlamamızı sağlar.
- Yüklemin Türüne Göre:
- Fiil Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelerdir. (Örnek: Çocuklar bahçede oynuyor.)
- İsim Cümlesi: Yüklemi isim veya isim soylu bir sözcük olan cümlelerdir. (Örnek: Hava bugün çok güzeldi.)
- Yüklemin Yerine Göre:
- Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi sonda bulunan cümlelerdir. (Örnek: Kitabı dün bitirdim.)
- Devrik Cümle: Yüklemi sonda bulunmayan (başta veya ortada) cümlelerdir. (Örnek: Bitirdim kitabı dün.)
- Eksiltili Cümle: Yüklemi söylenmemiş, okuyucunun tamamlaması beklenen cümlelerdir. Genellikle sonuna üç nokta (...) konur. (Örnek: Karşımızda masmavi bir deniz...)
- Anlamına Göre:
- Olumlu Cümle: Eylemin gerçekleştiğini veya durumun var olduğunu bildiren cümlelerdir. (Örnek: Geldi, güzeldi.)
- Olumsuz Cümle: Eylemin gerçekleşmediğini veya durumun var olmadığını bildiren cümlelerdir. "-me, -ma" ekleri, "yok, değil" sözcükleriyle yapılır. (Örnek: Gelmedi, güzel değildi.)
- Soru Cümlesi: Bir şeyi öğrenmek amacıyla sorulan cümlelerdir. Sonuna soru işareti (?) konur. (Örnek: Nereye gidiyorsun?)
- Ünlem Cümlesi: Sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları anlatan cümlelerdir. Sonuna ünlem işareti (!) konur. (Örnek: Eyvah, anahtarımı unuttum!)
- Yapısına Göre:
- Basit Cümle: Tek yargı bildiren, tek yüklemi olan ve içinde fiilimsi veya başka bir yargı bulunmayan cümlelerdir. (Örnek: Kuşlar ötüyor.)
- Birleşik Cümle: Bir temel cümlecik ve ona bağlı yan cümleciklerden oluşan cümlelerdir. Yan cümlecik genellikle fiilimsilerle veya "ki, -se, -mi" gibi eklerle kurulur. (Örnek: Ders çalışınca başarılı olurum. (Girişik Birleşik))
- Sıralı Cümle: Birden çok yüklemi olan, bu yüklemlerin birbirinden virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile ayrıldığı cümlelerdir. (Örnek: Güneş doğdu, kuşlar ötmeye başladı.)
- Bağlı Cümle: Birden çok yüklemi olan, bu yüklemlerin "ve, ama, fakat, ancak, çünkü, oysa" gibi bağlaçlarla birbirine bağlandığı cümlelerdir. (Örnek: Çok çalıştı ama başarılı olamadı.)
⚠️ Dikkat: Yapısına göre cümleler, özellikle yan cümleciklerin tespiti konusunda dikkat gerektirir. Fiilimsiler, yan cümlecik oluşturmanın en yaygın yollarından biridir.
📌 Yazım Kuralları
Doğru ve anlaşılır iletişim için yazım kurallarına uymak çok önemlidir. İşte bazı temel kurallar:
- Büyük Harflerin Kullanımı: Cümle başları, özel isimler (kişi adları, yer adları, kurum adları, dil adları, din adları, millet adları), bayram adları, tarih ve gün adları (belirli bir tarihi belirtiyorsa) büyük harfle başlar. (Örnek: Atatürk, Ankara, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Ramazan Bayramı, 29 Ekim Salı.)
- Birleşik Kelimelerin Yazımı:
- Bitişik Yazılanlar: Ses düşmesi, ses türemesi veya anlam kayması olan birleşik kelimeler (kaynana, pazartesi, aslanağzı (çiçek)), bazı yer adları (Çanakkale), kurallı birleşik fiiller (yapabilmek, düşüvermek).
- Ayrı Yazılanlar: Anlamını koruyan birleşik kelimeler (deniz yılanı, kuru fasulye), somut olarak yer bildiren alt, üst, üzeri sözcükleri (ayak altı, su üstü).
- "De" ve "Ki"nin Yazımı:
- Bağlaç olan "de" ve "ki" her zaman ayrı yazılır. "De" cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. "Ki" yerine "-ler" eki getirilemez veya "-ki" yerine "o" zamiri konulamaz. (Örnek: Sen de gel. Biliyorum ki gelecek.)
- Ek olan "-de" ve "-ki" bitişik yazılır. "-de" hal ekidir, "-ki" ise aitlik ekidir ve genelde sıfat yapar. (Örnek: Evde kimse yok. Yarınki maç.)
- Sayıların Yazımı: Sayılar genellikle yazıyla yazılır (iki bin yirmi üç), ancak para, ölçü, istatistik verileri gibi durumlarda rakamla yazılabilir (15 kilogram). Saat ve dakikalar rakamla yazılır (14.30).
💡 İpucu: "De" ve "ki"nin yazımında kararsız kaldığınızda, "de"yi cümleden çıkarın, anlam bozulmazsa ayrı; bozulursa bitişik. "Ki" yerine "-ler" ekini getirin, anlamlı olursa bitişik; anlamsız olursa ayrı.
📌 Noktalama İşaretleri
Noktalama işaretleri, yazılı anlatımda anlamı netleştiren, vurguyu belirten ve okumayı kolaylaştıran önemli araçlardır.
- Nokta (.): Cümle sonuna, bazı kısaltmaların sonuna, sıra sayılarını belirtmek için kullanılır. (Örnek: Geldi. Dr. 3. kat.)
- Virgül (,): Eş görevli kelime veya kelime gruplarını ayırmak, sıralı cümleleri ayırmak, ara sözleri belirtmek, hitaplardan sonra kullanmak gibi birçok görevi vardır. (Örnek: Pazardan elma, armut, muz aldım. Geldi, oturdu.)
- Noktalı Virgül (;): Kendi içinde virgüllerle ayrılmış cümleleri veya ögeleri ayırmak, sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için kullanılır. Virgülün yetersiz kaldığı yerlerde devreye girer. (Örnek: Erkek çocuklarına Ali, Can, Demir; kız çocuklarına Ayşe, Elif, Zeynep adları verilir.)
- İki Nokta (:): Açıklama yapılacak cümlenin sonuna, örnek verilecek cümlenin sonuna, karşılıklı konuşmalarda konuşan kişinin adından sonra kullanılır. (Örnek: Şunları unutma: sabır, azim, çalışkanlık.)
- Soru İşareti (?): Soru bildiren cümlelerin sonuna konur. (Örnek: Nereye gidiyorsun?)
- Ünlem İşareti (!): Sevinç, korku, şaşkınlık, acı gibi duyguları anlatan cümlelerin sonuna veya hitaplardan sonra konur. (Örnek: Vay canına! Ey Türk gençliği!)
- Tırnak İşareti (" "): Başkasına ait sözleri aktarırken, cümle içinde özellikle belirtilmek istenen sözleri veya eser adlarını belirtirken kullanılır. (Örnek: Öğretmen "Ders bitmiştir." dedi. "Çalıkuşu" romanını okudum.)
- Kesme İşareti ('): Özel isimlere gelen çekim eklerini ayırmak, kısaltmalara gelen ekleri ayırmak, sayılara gelen ekleri ayırmak için kullanılır. (Örnek: Ankara'ya, TBMM'nin, 1999'da.)
⚠️ Dikkat: Virgül ve noktalı virgülün kullanım alanları sıklıkla karıştırılır. Noktalı virgül, virgülle ayrılmış grupları veya sıralı cümleleri ayırmada daha güçlü bir ayırıcıdır.
📌 Anlatım Biçimleri ve Düşünceyi Geliştirme Yolları
Metinler, yazarın amacına göre farklı anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları kullanılarak oluşturulur.
- Anlatım Biçimleri (Metnin Genel Amacı):
- Açıklayıcı Anlatım: Bilgi vermek, öğretmek amacıyla kullanılan anlatım biçimidir. Nesnel bir dil kullanılır. (Örnek: Ders kitapları, ansiklopediler.)
- Tartışmacı Anlatım: Bir düşünceyi çürütmek veya kendi düşüncesini savunmak amacıyla kullanılan anlatım biçimidir. Okuyucuyu ikna etme amacı güder. (Örnek: Köşe yazıları, eleştiri yazıları.)
- Öyküleyici Anlatım (Hikaye Etme): Bir olayı, belirli bir zaman ve mekanda kahramanlar etrafında anlatma biçimidir. Olay akışı önemlidir. (Örnek: Hikayeler, romanlar.)
- Betimleyici Anlatım (Tasvir Etme): Varlıkların, yerlerin, kişilerin özelliklerini okuyucunun zihninde canlandıracak şekilde sözcüklerle resmetme biçimidir. (Örnek: Bir manzara tasviri, kişi tasviri.)
- Düşünceyi Geliştirme Yolları (Anlatımı Destekleyen Teknikler):
- Tanımlama: "Bu nedir?" sorusuna cevap veren ifadelerle bir kavramın veya varlığın özelliklerini belirtmektir. (Örnek: Demokrasi, halkın kendi kendini yönetmesidir.)
- Karşılaştırma: İki veya daha fazla varlık, kavram ya da durum arasındaki benzerlik ve farklılıkları ortaya koymaktır. (Örnek: Şiir düz yazıdan daha yoğundur.)
- Örnekleme: Anlatılan soyut bir düşünceyi somutlaştırmak ve anlaşılır kılmak için örnekler vermektir. (Örnek: Birçok meyve vitamin deposudur; örneğin elma, portakal...)
- Tanık Gösterme (Alıntı Yapma): İleri sürülen düşünceyi desteklemek için alanında uzman veya tanınmış bir kişinin sözünü alıntılayarak kullanmaktır. (Örnek: Atatürk'ün dediği gibi: "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.")
- Benzetme: İki farklı varlık veya kavram arasında ortak özelliklerden yola çıkarak zayıf olanı güçlü olana benzetmektir. (Örnek: Aslan gibi güçlü bir adam.)
- Sayısal Verilerden Yararlanma: Düşünceyi somutlaştırmak ve inandırıcılığını artırmak için istatistiksel bilgiler, oranlar, sayılar kullanmaktır. (Örnek: Türkiye nüfusunun %70'i gençlerden oluşuyor.)
💡 İpucu: Anlatım biçimi metnin genel havası ve amacıyken, düşünceyi geliştirme yolları yazarın bu amacı gerçekleştirmek için kullandığı küçük araçlardır. Bir metinde birden fazla düşünceyi geliştirme yolu bulunabilir.
