Karbondioksitin kanda taşınma biçimleri ve oranları düşünüldüğünde, aşağıdaki ifadelerden hangisi en doğru olanıdır?
A) Karbondioksitin yaklaşık %$90$'ı plazmada çözünmüş halde taşınır.
B) Karbondioksitin büyük bir kısmı karbaminohemoglobin şeklinde taşınır.
C) Karbondioksitin en önemli taşıma şekli, bikarbonat iyonları ($HCO_3^-$) şeklinde olmasıdır.
D) Karbondioksitin taşınmasında alyuvarlar hiçbir rol oynamaz.
E) Karbondioksit, sadece kan plazmasında serbest halde taşınır.
Karbondioksit ($CO_2$), vücut hücrelerinde metabolizma sonucu oluşan bir atık üründür ve akciğerler aracılığıyla vücuttan atılması gerekir. Kan, $CO_2$'yi dokulardan akciğerlere taşır. Bu taşıma üç ana şekilde gerçekleşir:
- Plazmada çözünmüş halde: $CO_2$'nin küçük bir kısmı, yaklaşık %$5-10$'u, kan plazmasında doğrudan çözünmüş halde taşınır. Bu miktar, $CO_2$'nin kısmi basıncına bağlıdır.
- Karbaminohemoglobin şeklinde: $CO_2$'nin yaklaşık %$20-30$'u, alyuvarların içindeki hemoglobin molekülüne bağlanarak taşınır. Hemoglobinin amino gruplarına bağlanan $CO_2$, karbaminohemoglobin adı verilen bir bileşik oluşturur. Bu reaksiyon, oksijenin hemoglobinden ayrılmasını kolaylaştırır (Haldane etkisi).
- Bikarbonat iyonları ($HCO_3^-$) şeklinde: $CO_2$'nin en büyük kısmı, yaklaşık %$60-70$'i, bikarbonat iyonları şeklinde taşınır. Bu süreç büyük ölçüde alyuvarların içinde gerçekleşir. $CO_2$, alyuvarlara girdikten sonra karbonik anhidraz enzimi sayesinde su ($H_2O$) ile birleşerek karbonik asit ($H_2CO_3$) oluşturur. Karbonik asit hızla hidrojen iyonları ($H^+$) ve bikarbonat iyonlarına ($HCO_3^-$) ayrışır. Oluşan bikarbonat iyonları alyuvardan plazmaya geçer ve plazmada taşınır. Bu sırada, alyuvarın elektriksel dengesini korumak için klor iyonları ($Cl^-$) plazmadan alyuvarın içine girer (klor kayması).
Şimdi seçenekleri inceleyelim:
- A) Karbondioksitin yaklaşık %$90$'ı plazmada çözünmüş halde taşınır. Bu ifade yanlıştır. Plazmada çözünmüş $CO_2$ oranı oldukça düşüktür (yaklaşık %$5-10$).
- B) Karbondioksitin büyük bir kısmı karbaminohemoglobin şeklinde taşınır. Bu ifade de yanlıştır. Karbaminohemoglobin önemli bir taşıma şekli olsa da ($%20-30$), en büyük kısmı oluşturmaz.
- C) Karbondioksitin en önemli taşıma şekli, bikarbonat iyonları ($HCO_3^-$) şeklinde olmasıdır. Bu ifade doğrudur. $CO_2$'nin yaklaşık %$60-70$'i bikarbonat iyonları şeklinde taşınır ve bu, $CO_2$'nin kanda taşınmasındaki birincil ve en etkili yoldur.
- D) Karbondioksitin taşınmasında alyuvarlar hiçbir rol oynamaz. Bu ifade kesinlikle yanlıştır. Alyuvarlar, $CO_2$'nin karbaminohemoglobin şeklinde taşınmasında ve bikarbonat iyonlarına dönüştürülmesinde (karbonik anhidraz enzimi sayesinde) hayati bir rol oynar.
- E) Karbondioksit, sadece kan plazmasında serbest halde taşınır. Bu ifade yanlıştır. $CO_2$ hem plazmada hem de alyuvarlarda, farklı kimyasal formlarda taşınır.
Bu bilgiler ışığında, $CO_2$'nin kanda taşınmasındaki en önemli ve en büyük paya sahip olan şekil bikarbonat iyonları şeklindedir.
Cevap C seçeneğidir.
