🎓 10. sınıf tarih 2. dönem 1. yazılı 7. senaryo Test 3 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu sınavda Osmanlı Devleti'nin 17. yüzyıldaki duraklama dönemi, 18. yüzyıldaki gerileme dönemi ve bu dönemlerde yaşanan önemli olaylar, reformlar ve uluslararası ilişkilerle ilgili konuları kapsayan sorularla karşılaşacaksınız. Hadi bu konuları basitçe gözden geçirelim!
📌 17. Yüzyıl: Osmanlı Duraklama Dönemi (Arayış Yılları)
Bu dönemde Osmanlı Devleti'nin gücü azalmaya başlamış, iç ve dış sorunlar artmıştır. Artık yükselme dönemi ihtişamını korumak zorlaşmıştır.
- Duraklama Nedenleri:
- İç Nedenler: Yönetimde bozulmalar (saray kadınlarının etkisi, şehzadelerin sancağa çıkma uygulamasının kaldırılması), ordunun bozulması (Yeniçeri Ocağı'nın disiplinsizleşmesi, tımar sisteminin bozulması), maliyenin bozulması (savaş masrafları, rüşvet), eğitim sisteminin bozulması (pozitif bilimlerden uzaklaşma), toplumsal yapının bozulması (isyanlar, göçler).
- Dış Nedenler: Avrupa'nın bilim ve teknikte ilerlemesi (Rönesans, Reform, Coğrafi Keşifler), Osmanlı'nın rakiplerinin güçlenmesi (Avusturya, Rusya, Venedik, Lehistan, Safeviler).
- Önemli Olaylar ve Islahatlar:
- Celali İsyanları: Anadolu'da çıkan büyük çaplı isyanlar. Temelinde ekonomik sıkıntılar ve merkezi otoritenin zayıflaması yatar.
- Yeniçeri İsyanları: İstanbul'da Yeniçerilerin çıkardığı isyanlar. Padişah değişikliklerine bile neden olmuştur.
- Islahat Girişimleri: Kuyucu Murat Paşa (Celali İsyanlarını bastırdı), Tarhuncu Ahmet Paşa (bütçe açığını kapatmaya çalıştı), IV. Murat (otoriteyi yeniden kurmaya çalıştı, içki ve tütün yasağı), Köprülüler Dönemi (devlete kısa süreli bir toparlanma sağladı).
- Önemli Antlaşmalar:
- Vasvar Antlaşması (1664): Avusturya ile yapılan, Osmanlı'nın son kazançlı antlaşmalarından.
- Bucaş Antlaşması (1672): Lehistan ile yapılan, Osmanlı'nın en geniş sınırlara ulaştığı antlaşma.
- Karlofça Antlaşması (1699): Avusturya, Venedik ve Lehistan ile yapılan. Osmanlı Batı'da ilk kez büyük çaplı toprak kaybetti. Gerileme Dönemi'nin başlangıcı kabul edilir.
- İstanbul Antlaşması (1700): Rusya ile yapılan. Azak Kalesi Rusya'ya bırakıldı. Karadeniz'in Türk gölü olma özelliği zayıfladı.
💡 İpucu: 17. yüzyıl ıslahatları genellikle sorunların nedenlerine inmek yerine, sonuçlarını ortadan kaldırmaya yönelikti ve kalıcı olamadı. Baskı ve şiddet ön plandaydı.
📌 18. Yüzyıl: Osmanlı Gerileme Dönemi (Değişim ve Diplomasinin Yüzyılı)
Bu dönemde Osmanlı Devleti, Avrupa karşısında üstünlüğünü tamamen kaybetmiş ve toprak kayıpları hızlanmıştır. Avrupa'daki gelişmeleri takip etme ve reform yapma ihtiyacı hissedilmiştir.
- Gerileme Nedenleri:
- Avrupa'da mutlak krallıkların güçlenmesi ve modern orduların kurulması.
- Coğrafi Keşiflerle ticaret yollarının değişmesi ve Osmanlı ekonomisinin olumsuz etkilenmesi.
- Sanayi İnkılabı'nın temellerinin atılması ve Osmanlı'nın bu gelişmenin dışında kalması.
- Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası ve Avusturya'nın Balkanlar üzerindeki emelleri.
- Önemli Islahatlar ve Olaylar:
- Lale Devri (1718-1730): Pasarofça Antlaşması ile başlayan, Patrona Halil İsyanı ile biten dönem. Avrupa'yı tanıma ve Batılılaşma yönünde ilk adımlar atıldı. Çiçek aşısı, matbaa, itfaiye teşkilatı (Tulumbacılar Ocağı) bu dönemde getirildi. Paris'e ilk daimi elçilik açıldı.
- Nizam-ı Cedit Dönemi (III. Selim Dönemi): Askeri, idari, ekonomik ve eğitim alanlarında Batı tarzı köklü reformlar yapıldı. Avrupa başkentlerinde daimi elçilikler açıldı. Nizam-ı Cedit ordusu kuruldu.
- Önemli Antlaşmalar:
- Prut Antlaşması (1711): Rusya ile yapıldı. Karlofça ve İstanbul Antlaşmaları ile kaybedilen Azak Kalesi geri alındı. Osmanlı'nın kaybettiği toprakları geri alma ümidinin arttığı bir antlaşmadır.
- Pasarofça Antlaşması (1718): Avusturya ve Venedik ile yapıldı. Mora Osmanlı'da kalırken, Belgrad ve Banat Avusturya'ya verildi. Osmanlı'nın Batı'da toprak kaybının devam ettiğini gösterir. Lale Devri'nin başlangıcıdır.
- Belgrad Antlaşmaları (1739): Avusturya ve Rusya ile yapıldı. Osmanlı'nın 18. yüzyıldaki son kazançlı antlaşmasıdır. Rusya Karadeniz'de donanma bulunduramayacak, Azak Kalesi yıkılmak şartıyla Rusya'da kalacaktı.
- Küçük Kaynarca Antlaşması (1774): Rusya ile yapıldı. Kırım bağımsız oldu (daha sonra Rusya'ya bağlandı). Rusya'ya kapitülasyon hakkı verildi. Rusya, Osmanlı topraklarında konsolosluk açma ve Ortodoksların koruyuculuğunu üstlenme hakkı kazandı. Osmanlı için ağır sonuçları olan bir antlaşmadır.
- Yaş Antlaşması (1792): Rusya ile yapıldı. Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu resmen kabul edildi. Osmanlı'nın Gerileme Dönemi'ni bitiren, Dağılma Dönemi'ni başlatan antlaşma olarak kabul edilir.
⚠️ Dikkat: 18. yüzyıl ıslahatları, 17. yüzyıldan farklı olarak Batı'yı örnek alma ve sorunların temeline inme çabası içeriyordu. Ancak yine de yeterli ve kalıcı olamadılar.
📌 19. Yüzyıl Başları: Osmanlı Dağılma Dönemi'nin İlk Adımları
Yaş Antlaşması ile başlayan bu dönemde Osmanlı Devleti, milliyetçilik akımının etkisiyle azınlık isyanları ve büyük devletlerin iç işlerine karışmasıyla karşı karşıya kaldı.
- Fransız İhtilali'nin Etkileri: Milliyetçilik akımı Osmanlı'da yaşayan farklı milletler arasında bağımsızlık fikirlerini yaydı. Özellikle Balkan milletleri (Sırplar, Rumlar) arasında isyanlar çıktı.
- Sırp İsyanı (1804): Osmanlı'ya karşı ilk isyan eden azınlık Sırplar oldu. Avrupalı devletlerin de desteğiyle isyan büyüdü.
- Yunan İsyanı (1821): Mora'da başlayan isyan, büyük devletlerin (İngiltere, Fransa, Rusya) desteğiyle büyüdü ve 1829 Edirne Antlaşması ile Yunanistan bağımsızlığını kazandı. Bu, Osmanlı'dan ayrılan ilk azınlık devleti oldu.
📝 Özetle: Bu dönemlerde Osmanlı Devleti iç ve dış sorunlarla boğuşmuş, Avrupa'nın gerisinde kalmış ve toprak kayıpları yaşamıştır. Ancak yine de Batılılaşma yolunda önemli reform denemelerinde bulunmuştur.
