Aşağıdaki altı çizili fiillerden hangisi yapı bakımından diğerlerinden farklıdır?
A) Arkadaşım dün akşam bize geldi.
B) Yeni aldığı kitabı bir çırpıda okudu.
C) Annem yemekleri çok güzel pişirdi.
D) Yazar, bu romanı köyünde yazdırdı.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, fiillerin yapılarını inceleyerek hangisinin diğerlerinden farklı olduğunu bulmamız isteniyor. Fiillerin yapıları dendiğinde aklımıza genellikle üç ana kategori gelir: basit fiiller, türemiş fiiller ve birleşik fiiller.
- Basit fiiller: Sadece fiil kökünden oluşan ve herhangi bir yapım eki almamış fiillerdir. Sadece çekim ekleri (zaman, kişi ekleri vb.) alırlar.
- Türemiş fiiller: Fiil kök veya gövdelerine yapım ekleri getirilerek oluşturulan fiillerdir. Bu ekler fiilin anlamını veya işlevini değiştirir (örneğin, geçişsiz fiili geçişli yapmak, ettirgen fiil yapmak gibi).
- Birleşik fiiller: İki veya daha fazla kelimenin bir araya gelerek tek bir fiil anlamı oluşturduğu fiillerdir (yardımcı fiillerle kurulanlar, kurallı birleşik fiiller, anlamca kaynaşmış birleşik fiiller).
Şimdi seçeneklerdeki altı çizili fiilleri tek tek inceleyelim:
- A) Arkadaşım dün akşam bize geldi.
- Buradaki fiil "geldi"dir. Fiilin kökü "gel-"dir. Herhangi bir yapım eki almamıştır, sadece geçmiş zaman (-di) ve üçüncü tekil kişi eki almıştır. Bu nedenle "geldi" basit bir fiildir.
- B) Yeni aldığı kitabı bir çırpıda okudu.
- Buradaki fiil "okudu"dur. Fiilin kökü "oku-"dur. Herhangi bir yapım eki almamıştır, sadece geçmiş zaman (-du) ve üçüncü tekil kişi eki almıştır. Bu nedenle "okudu" da basit bir fiildir.
- C) Annem yemekleri çok güzel pişirdi.
- Buradaki fiil "pişirdi"dir. Bu fiil "pişmek" (kendi kendine pişmek, geçişsiz) fiil kökünden "-ir" yapım ekiyle türetilerek "pişirmek" (bir şeyi pişirmek, geçişli) haline gelmiştir. Yani "pişirdi" türemiş bir fiildir. Burada özne (Annem) eylemi doğrudan kendisi yapmaktadır.
- D) Yazar, bu romanı köyünde yazdırdı.
- Buradaki fiil "yazdırdı"dır. Bu fiil "yazmak" (bir şeyi yazmak, geçişli) fiil kökünden "-dır" yapım ekiyle türetilerek "yazdırmak" (birine yazdırmak, yazdırmasını sağlamak, ettirgen) haline gelmiştir. Yani "yazdırdı" da türemiş bir fiildir. Ancak buradaki türeme şekli diğerlerinden farklıdır. "Yazdırmak" fiilinde özne (Yazar) eylemi doğrudan kendisi yapmaz, başka birine yaptırır veya yapılmasını sağlar. Bu tür fiillere ettirgen fiil denir.
Gördüğümüz gibi A ve B seçeneklerindeki fiiller basit yapılıdır. C ve D seçeneklerindeki fiiller ise türemiş yapılıdır. Ancak C seçeneğindeki "pişirdi" fiili, "pişmek"ten "pişirmek" haline gelerek geçişsiz bir fiili geçişli hale getirirken, özne eylemi doğrudan kendisi gerçekleştirir. D seçeneğindeki "yazdırdı" fiili ise "yazmak"tan "yazdırmak" haline gelerek, öznenin eylemi başkasına yaptırdığı (ettirgenlik) bir anlam taşır. Bu ettirgenlik yapısı, fiilin yapısal olarak diğerlerinden farklı olmasını sağlar. A, B ve C seçeneklerindeki fiillerde özne eylemi doğrudan kendisi yaparken, D seçeneğinde özne eylemi başkasına yaptırmaktadır.
Cevap D seçeneğidir.
