🎓 7. sınıf türkçe 2. dönem 2. yazılı 6. senaryo Test 2 - Ders Notu
Bu ders notu, 7. sınıf Türkçe 2. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğin fiilimsiler, cümle türleri, anlatım bozuklukları, yazım kuralları ve noktalama işaretleri gibi temel konuları sade bir dille özetlemektedir. Bu konuları tekrar ederek sınava daha iyi hazırlanabilirsin.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler gelerek isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan ama fiil özelliklerini tamamen kaybetmeyen sözcüklerdir. Fiilimsiler, cümlede yargı bildirmezler, yani çekimli fiil değillerdir.
- Fiilimsiler, kip ve kişi eki almazlar.
- Fiil gibi olumsuzluk eki (-ma, -me) alabilirler.
- Cümlede yan cümlecik oluştururlar.
💡 İpucu: Bir sözcüğün fiilimsi olup olmadığını anlamak için önce olumsuzunu yapmaya çalış. Eğer olumsuzu yapılabiliyorsa fiilimsidir.
📝 İsim-Fiil (Ad Eylem)
Fiil kök veya gövdelerine "-ma, -me, -mak, -mek, -ış, -iş, -uş, -üş" ekleri getirilerek oluşturulan fiilimsilerdir. Cümlede isim gibi görev yaparlar.
- Ekler: -ma, -me, -mak, -mek, -ış, -iş, -uş, -üş
- Örnek: "Kitap okumayı çok severim." (okuma-mak)
- Örnek: "Bu işi yapmak zor değil." (yapmak-mak)
- Örnek: "Onun gülüşü içimi ısıttı." (gülüş-mek)
⚠️ Dikkat: Bazı isim-fiiller zamanla kalıplaşarak bir varlığın veya kavramın adı olabilir. Bunlara "kalıcı ad" denir ve fiilimsi sayılmazlar. (Örnek: Dondurma, çakmak, yemek, danışma)
📝 Sıfat-Fiil (Ortaç)
Fiil kök veya gövdelerine "-an, -en, -ası, -esi, -maz, -mez, -ar, -er, -dık, -dik, -duk, -dük, -tık, -tik, -tuk, -tük, -acak, -ecek, -mış, -miş, -muş, -müş" ekleri getirilerek oluşturulan fiilimsilerdir. Cümlede sıfat görevinde kullanılır, bir ismi nitelerler.
- Ekler: -an, -en, -ası, -esi, -maz, -mez, -ar, -er, -dık, -dik, -duk, -dük, -tık, -tik, -tuk, -tük, -acak, -ecek, -mış, -miş, -muş, -müş (Kodlama: Anası mezar dikecekmiş)
- Örnek: "Koşan çocuk düştü." (Hangi çocuk? Koşan çocuk)
- Örnek: "Gelecek günler güzel olacak." (Hangi günler? Gelecek günler)
- Örnek: "Yıkılmış evler onarılıyor." (Hangi evler? Yıkılmış evler)
💡 İpucu: Sıfat-fiiller bazen niteledikleri ismi düşürerek onun yerine geçebilirler. Bu duruma "adlaşmış sıfat-fiil" denir. (Örnek: "Gelenler otursun." yerine "Gelen insanlar otursun.")
📝 Zarf-Fiil (Bağ-Fiil, Ulaç)
Fiil kök veya gövdelerine "-ken, -alı, -eli, -madan, -meden, -ince, -ınca, -unca, -ünce, -ip, -ıp, -up, -üp, -arak, -erek, -dıkça, -dikçe, -tıkça, -tikçe, -r...-mez, -a...-a, -e...-e, -casına, -cesine, -maksızın, -meksizin" gibi ekler getirilerek oluşturulan fiilimsilerdir. Cümlede zarf görevinde kullanılır, fiili veya fiilimsiyi durum ya da zaman yönünden belirtirler.
- Ekler: -ken, -alı, -eli, -madan, -meden, -ince, -ınca, -unca, -ünce, -ip, -ıp, -up, -üp, -arak, -erek, -dıkça, -dikçe, -tıkça, -tikçe, -r...-mez, -a...-a, -e...-e, -casına, -cesine, -maksızın, -meksizin (Kodlama: Kenyalı Asiye ince ipi arakladıkça durmaksızın)
- Örnek: "Kitap okurken uyuyakalmışım." (Ne zaman? Okurken)
- Örnek: "Düşünmeden konuşarak hata yapıyorsun." (Nasıl? Konuşarak)
- Örnek: "Eve gelir gelmez yattı." (Ne zaman? Gelir gelmez)
📌 Cümle Türleri
Cümleler, farklı özelliklerine göre çeşitli türlere ayrılır. Sınavda bu türleri ayırt etmen istenebilir.
📝 Yüklemin Türüne Göre Cümleler
Yüklemi isim soylu bir sözcük veya fiil olan cümlelerdir.
- Fiil Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelerdir. Örnek: "Çocuklar bahçede oynuyor."
- İsim (Ad) Cümlesi: Yüklemi isim veya isim soylu bir sözcük olan (ek fiil almış) cümlelerdir. Örnek: "Hava bugün çok güzeldi." (güzel bir isimdir)
📝 Yüklemin Yerine Göre Cümleler
Yüklemin cümlenin neresinde bulunduğuna göre yapılan ayrımdır.
- Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi sonda bulunan cümlelerdir. Örnek: "Öğrenciler derslerini çalıştı."
- Devrik Cümle: Yüklemi sonda olmayan (başta veya ortada) cümlelerdir. Örnek: "Derslerini çalıştı öğrenciler."
- Eksiltili Cümle: Yüklemi söylenmemiş, okuyucunun tamamlaması beklenen cümlelerdir. Sonuna üç nokta (...) konur. Örnek: "Önümüzde yemyeşil bir ova..."
📝 Anlamına Göre Cümleler
Cümlenin ifade ettiği anlama göre yapılan ayrımdır.
- Olumlu Cümle: Eylemin gerçekleştiğini veya durumun var olduğunu bildiren cümlelerdir. Olumsuzluk eki (-ma, -me) veya "yok, değil" gibi sözcükler bulunmaz. Örnek: "Hava çok sıcak."
- Olumsuz Cümle: Eylemin gerçekleşmediğini veya durumun var olmadığını bildiren cümlelerdir. Olumsuzluk eki (-ma, -me) veya "yok, değil" gibi sözcükler bulunur. Örnek: "Hava çok sıcak değil."
- Soru Cümlesi: Bir şeyi öğrenmek amacıyla soru soran cümlelerdir. Sonuna soru işareti (?) konur. Örnek: "Nereye gidiyorsun?"
- Ünlem Cümlesi: Şaşma, sevinç, korku gibi duyguları veya seslenmeleri bildiren cümlelerdir. Sonuna ünlem işareti (!) konur. Örnek: "Eyvah, anahtarımı unuttum!"
- Emir Cümlesi: Bir işin yapılmasını veya yapılmamasını emreden cümlelerdir. Örnek: "Hemen buraya gel!"
📝 Yapısına Göre Cümleler
Cümlelerin kaç yargı bildirdiğine ve bu yargıların birbirine bağlanış şekline göre yapılan ayrımdır. Bu, 7. sınıfın en karmaşık konularından biridir, dikkatli ol!
- Basit Cümle: Tek bir yargı (çekimli fiil) bildiren cümlelerdir. İçinde fiilimsi veya başka bir çekimli fiil bulunmaz. Örnek: "Çocuklar bahçede oynuyor."
- Birleşik Cümle: Bir temel cümle ve en az bir yan cümlecikten oluşan cümlelerdir. Yan cümlecik genellikle fiilimsilerle veya "ki", "çünkü" gibi bağlaçlarla kurulur.
- Girişik Birleşik Cümle: Yan cümlecik fiilimsiyle kurulur. Örnek: "Ders çalışan öğrenci başarılı olur." (çalışan: sıfat-fiil)
- Ki'li Birleşik Cümle: Yan cümlecik "ki" bağlacıyla temel cümleye bağlanır. Örnek: "Biliyorum ki sen de geleceksin."
- Şartlı Birleşik Cümle: Yan cümlecik şart eki "-se, -sa" ile kurulur. Örnek: "Erken gelirsen sinemaya gideriz."
- Sıralı Cümle: Birden fazla yüklemi olan (yani birden fazla yargı bildiren) ve bu yargıların virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlandığı cümlelerdir. Örnek: "Geldim, gördüm, yendim."
- Bağlı Cümle: Birden fazla yüklemi olan ve bu yüklemlerin "ve, ama, fakat, ancak, çünkü, oysa" gibi bağlaçlarla birbirine bağlandığı cümlelerdir. Örnek: "Ders çalıştım ama sınavım kötü geçti."
⚠️ Dikkat: Yapısına göre cümlelerde "yargı" sayısına odaklan. Her çekimli fiil veya fiilimsi bir yargı belirtir.
📌 Anlatım Bozuklukları
Cümlede anlamın açık, doğru ve yerli yerinde olmaması durumunda ortaya çıkan hatalardır. Anlamsal ve yapısal olmak üzere iki ana başlıkta incelenir.
📝 Anlamsal Bozukluklar (Anlama Dayalı)
- Gereksiz Sözcük Kullanımı: Cümleden çıkarıldığında anlamda bir bozulma veya daralma olmayan sözcüklerin kullanılması. Örnek: "Karşılıklı mektuplaştılar." (Mektuplaşmak zaten karşılıklı yapılır.)
- Anlamca Çelişen Sözcüklerin Kullanımı: Cümlede birbiriyle zıt anlamlı veya çelişen ifadelerin bir arada kullanılması. Örnek: "Şüphesiz bu işi kesinlikle o yapmıştır." (Şüphesiz ve kesinlikle çelişiyor.)
- Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanımı: Bir sözcüğün kendi anlamı dışında kullanılması. Örnek: "Çok cüzi miktarda para harcadım." (Cüzi: çok az, harcamak fiiliyle olmaz, 'biriktirdim' gibi olmalıydı.) Doğrusu: "Çok az miktarda para harcadım."
- Deyim ve Atasözü Yanlışları: Deyimlerin veya atasözlerinin yanlış anlamda veya yanlış sözcüklerle kullanılması. Örnek: "Etekleri zil çalmak." (Doğrusu: Etekleri tutuşmak veya etekleri zil çalmak sevinmek anlamında.)
- Anlam Belirsizliği (Adıl Eksikliği): Zamir eksikliğinden kaynaklanan belirsizlik. Örnek: "Okula gitmediğini duydum." (Onun mu, senin mi?)
📝 Yapısal Bozukluklar (Dil Bilgisine Dayalı)
- Özne Eksikliği: Cümlede öznenin bulunmaması veya yanlış kullanılması. Örnek: "Toplantı bitti, herkes dağıldı." (Doğrusu: Toplantı bitti, *katılımcılar/herkes* dağıldı.)
- Nesne Eksikliği: Cümlede nesnenin bulunmaması. Örnek: "Çiçekleri suladı ve kokladı." (Doğrusu: Çiçekleri suladı ve *onları* kokladı.)
- Tümleç Eksikliği (Dolaylı Tümleç / Zarf Tümleci): Cümlede tümlecin bulunmaması. Örnek: "Ona güvenir, yardım ederiz." (Doğrusu: Ona güvenir, *ona* yardım ederiz.)
- Yüklem Eksikliği: Birden fazla yargının olduğu cümlelerde yüklemlerden birinin eksik olması. Örnek: "Ben ona, o da bana kızdı." (Doğrusu: Ben ona kızdım, o da bana kızdı.)
- Çatı Uyuşmazlığı: Birleşik veya sıralı cümlelerde fiillerin çatı (etken/edilgen) yönünden uyumsuz olması. Örnek: "Sorular çözüldü ve deftere yazdı." (Doğrusu: Sorular çözüldü ve deftere *yazıldı*.)
- Tamlama Yanlışları: İsim ve sıfat tamlamalarının yanlış kurulması. Örnek: "Siyasi ve ekonomi konular." (Doğrusu: Siyasi konular ve ekonomi konuları veya Siyasi ve ekonomik konular.)
💡 İpucu: Anlatım bozukluklarını bulurken cümleyi dikkatlice oku ve gereksiz, eksik veya yanlış kullanılan bir ifade olup olmadığını kontrol et.
📌 Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri
Türkçeyi doğru ve anlaşılır kullanmak için yazım kurallarına ve noktalama işaretlerine uymak çok önemlidir.
📝 Yazım Kuralları
- Büyük Harflerin Kullanımı: Cümle başları, özel isimler (kişi adları, yer adları, millet adları, dil adları, din adları), unvanlar, kurum adları, kitap/dergi/gazete adları (özel isim olanlar), belirli tarih ve gün adları büyük harfle başlar.
- Sayıların Yazımı: Sayılar genellikle yazıyla yazılır (iki, beş yüz). Ancak ölçü, istatistik, saat, para tutarı gibi durumlarda rakamla yazılır (5 kg, %20, 14.30). Sıra sayıları rakamla yazıldığında yanına nokta veya kesme işaretiyle ek getirilir (7., 2.'inci).
- Birleşik Kelimelerin Yazımı: Anlam kayması veya ses düşmesi/türemesi olan birleşik kelimeler bitişik yazılır (kahvaltı, kaynana, kuşburnu). Anlamını koruyan ve birleşirken yeni bir anlam kazanmayanlar ayrı yazılır (deniz anası, köpek balığı, ana dili).
- "-ki" Bağlacının Yazımı: Bağlaç olan "ki" ayrı yazılır ve cümleden çıkarılabilir (Sen ki gelmedin). İlgi zamiri olan "-ki" ve sıfat yapan "-ki" bitişik yazılır (Evdeki hesap, seninki).
- "-de" Bağlacının Yazımı: Bağlaç olan "de/da" ayrı yazılır ve cümleden çıkarılabilir (Ben de geldim). Hal eki olan "-de/-da" bitişik yazılır ve cümleden çıkarılamaz (Evde kimse yok).
- "-mi" Soru Ekinin Yazımı: Soru eki "-mi, -mı, -mu, -mü" her zaman ayrı yazılır ve kendinden sonra gelen eklerle birleşir (Geliyor musun?).
📝 Noktalama İşaretleri
- Nokta (.) : Cümle sonuna konur. Kısaltmalardan sonra konur (Dr., Mah.). Sıra bildiren sayılardan sonra konur (2.).
- Virgül (,) : Eş görevli sözcük veya sözcük gruplarını ayırmak için kullanılır. Sıralı cümleleri ayırır. Uzun cümlelerde özneden sonra konur. Hitaplardan sonra konur.
- Noktalı Virgül (;) : Kendi içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları ayırmak için kullanılır. Ögeleri arasına virgül konmuş sıralı cümleleri ayırır.
- İki Nokta (:) : Kendisinden sonra örnek verilecek veya açıklama yapılacak cümlenin sonuna konur. Doğrudan yapılan aktarmalardan önce kullanılır.
- Üç Nokta (...) : Tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur. Alıntılarda atlanan yerleri belirtmek için kullanılır.
- Soru İşareti (?) : Soru anlamı taşıyan cümlelerin sonuna konur. Bilinmeyen, şüpheyle karşılanan yer, tarih vb. durumlar için parantez içinde kullanılır.
- Ünlem İşareti (!) : Sevinç, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümlelerin sonuna konur. Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra konur.
- Tırnak İşareti (" ") : Başka birinden doğrudan aktarılan sözleri belirtmek için kullanılır. Cümle içinde özel olarak belirtilmek istenen sözler tırnak içine alınır.
- Yay Ayraç ( ) : Cümledeki anlamı tamamlayan veya açıklayan ek bilgiler için kullanılır. Tiyatro eserlerinde konuşanın hareketlerini, durumunu açıklamak için kullanılır.
💡 İpucu: Yazım kuralları ve noktalama işaretleri bol bol okuma ve yazma pratikleriyle pekişir. Şüphelendiğin bir durumda Türk Dil Kurumu'nun (TDK) Yazım Kılavuzu'na bakabilirsin.
