🎓 11. sınıf biyoloji 2. dönem 2. yazılı 3. senaryo meb Test 3 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 11. sınıf biyoloji 2. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz temel konuları sade ve anlaşılır bir şekilde özetlemektedir. Sınavda özellikle insan fizyolojisi sistemleri üzerine yoğunlaşmanız beklenmektedir.
📌 Destek ve Hareket Sistemi
Vücudumuza şekil veren, organlarımızı koruyan ve hareket etmemizi sağlayan bu sistem kemik, kıkırdak ve kas dokularından oluşur.
- Kemikler: Vücuda destek olur, mineralleri depolar (özellikle kalsiyum ve fosfor), kan hücrelerini üretir ve iç organları korur.
- Kıkırdaklar: Kemiklerin eklem yerlerinde sürtünmeyi azaltır, esneklik sağlar ve bazı bölgelerde (burun, kulak) destek görevi görür.
- Kaslar: Üç çeşittir: İskelet kasları (istemli, çizgili), düz kaslar (istemsiz, iç organlarda) ve kalp kası (istemsiz, çizgili).
- Kas Kasılması (Kayan İplikler Hipotezi): Kaslar kasılırken aktin ve miyozin filamentleri birbirinin üzerinde kayar. Bu olay için ATP (enerji) ve kalsiyum iyonları gereklidir.
💡 İpucu: Kasların kasılması ve gevşemesi sırasında ATP hidrolizi gerçekleşir. Kaslar kasılırken boyu kısalır, eni artar, hacmi değişmez.
📌 Sindirim Sistemi
Aldığımız besinleri hücrelerimizin kullanabileceği kadar küçük parçalara ayıran ve emilimini sağlayan sistemdir.
- Fiziksel Sindirim: Besinlerin yüzey alanını artırmak için yapılan mekanik parçalamadır (çiğneme, mide kaslarının hareketi). Kimyasal bağlar kopmaz.
- Kimyasal Sindirim: Enzimler yardımıyla besinlerin kimyasal bağlarının koparılarak yapı birimlerine ayrılmasıdır (karbonhidratlar $\rightarrow$ monosakkarit, proteinler $\rightarrow$ amino asit, yağlar $\rightarrow$ yağ asidi ve gliserol).
- Sindirim Organları: Ağız, yutak, yemek borusu, mide, ince bağırsak, kalın bağırsak ve anüs.
- Yardımcı Organlar: Karaciğer (safra üretir) ve pankreas (sindirim enzimleri ve hormonlar üretir).
- Emilim: Sindirilmiş besin maddeleri ince bağırsaktan kana veya lenfe geçer. Villus ve mikrovilluslar emilim yüzeyini artırır.
⚠️ Dikkat: Karbonhidratların sindirimi ağızda başlar, midede durur, ince bağırsakta tamamlanır. Proteinlerin sindirimi midede başlar, ince bağırsakta tamamlanır. Yağların sindirimi ise ince bağırsakta başlar ve tamamlanır.
📌 Dolaşım Sistemi
Besin, oksijen, hormon gibi maddeleri hücrelere taşıyan ve atık maddeleri uzaklaştıran sistemdir. Kan dolaşımı ve lenf dolaşımı olarak ikiye ayrılır.
- Kalp: Kanı pompalayan kaslı bir organdır. Kulakçıklar ve karıncıklar olmak üzere dört odacıklıdır.
- Damarlar:
- Atardamarlar (Arterler): Kanı kalpten organlara taşır, genellikle oksijence zengindir (akciğer atardamarı hariç).
- Toplardamarlar (Venler): Kanı organlardan kalbe taşır, genellikle karbondioksitçe zengindir (akciğer toplardamarı hariç).
- Kılcal Damarlar (Kapiller): Atardamar ve toplardamarlar arasında bulunur, madde alışverişinin gerçekleştiği yerdir.
- Kan: Plazma (su, protein, hormon vb.) ve kan hücrelerinden (alyuvar, akyuvar, kan pulcukları) oluşur.
- Küçük Dolaşım: Kalp $\rightarrow$ Akciğerler $\rightarrow$ Kalp (kanın oksijenlenmesini sağlar).
- Büyük Dolaşım: Kalp $\rightarrow$ Vücut $\rightarrow$ Kalp (oksijen ve besin dağıtımını, atık toplamasını sağlar).
- Lenf Sistemi: Doku sıvısını kana geri kazandırır, bağışıklıkta görev alır ve yağların emiliminde rol oynar.
💡 İpucu: Kan basıncı atardamarlarda en yüksek, toplardamarlarda en düşüktür. Kan akış hızı ise atardamarlarda hızlı, kılcallarda yavaş, toplardamarlarda tekrar hızlanır.
📌 Solunum Sistemi
Vücudun dış ortamdan oksijen almasını ve metabolik atık olan karbondioksiti dışarı atmasını sağlayan sistemdir.
- Solunum Organları: Burun, yutak, gırtlak, soluk borusu, bronşlar ve akciğerler.
- Gaz Değişimi: Akciğerlerdeki alveoller ile kılcal damarlar arasında (dış solunum) ve doku hücreleri ile kılcal damarlar arasında (iç solunum) gerçekleşir. Gazlar kısmi basınç farkına göre difüzyonla yer değiştirir.
- Soluk Alma: Diyafram kası kasılır ve düzleşir, kaburga kasları kasılır, göğüs boşluğu genişler, akciğer iç basıncı düşer ve hava içeri dolar.
- Soluk Verme: Diyafram kası gevşer ve kubbeleşir, kaburga kasları gevşer, göğüs boşluğu daralır, akciğer iç basıncı artar ve hava dışarı atılır.
- Oksijen ve Karbondioksit Taşınımı: Oksijenin çoğu hemoglobin ile taşınır. Karbondioksitin büyük kısmı bikarbonat iyonları ($HCO_3^-$) şeklinde, bir kısmı hemoglobin ile ve az bir kısmı da plazmada çözünmüş olarak taşınır.
⚠️ Dikkat: Solunum hızı kandaki $CO_2$ miktarı ile doğrudan ilişkilidir. $CO_2$ arttığında kan pH'ı düşer ve solunum merkezi uyarılır.
📌 Boşaltım Sistemi
Vücutta oluşan metabolik atıkların (üre, ürik asit, amonyak) ve fazla su ile tuzların dışarı atılmasını sağlayan sistemdir.
- Boşaltım Organları: Böbrekler, üreter (idrar borusu), idrar kesesi (mesane) ve üretra (dış idrar kanalı). Akciğerler ($CO_2$), deri (ter), karaciğer (safra) de boşaltıma yardımcıdır.
- Böbrekler: Kanı süzerek idrarı oluşturur, kanın pH'ını ve su dengesini ayarlar. Her böbrekte yaklaşık bir milyon nefron bulunur.
- Nefron: Böbreğin işlevsel birimidir. Malpighi cisimciği (glomerulus ve Bowman kapsülü) ve boşaltım kanalcıklarından (proksimal tüp, Henle kulbu, distal tüp, idrar toplama kanalı) oluşur.
- İdrar Oluşumu: Üç aşamada gerçekleşir:
- Süzülme: Glomerulustan Bowman kapsülüne kan plazmasının süzülmesi. Kan hücreleri ve büyük proteinler geçemez. ATP harcanmaz.
- Geri Emilim: Süzüntüdeki yararlı maddelerin (su, glikoz, amino asit, tuzlar) boşaltım kanalcıklarından kana geri alınması. Hem pasif hem aktif taşıma ile olur.
- Salgılama (Aktif Boşaltım): Bazı atık maddelerin (ilaç kalıntıları, amonyak, bazı iyonlar) kılcal damarlardan doğrudan boşaltım kanalcıklarına aktif olarak verilmesi. ATP harcanır.
💡 İpucu: Sağlıklı bir insanın idrarında glikoz, amino asit ve protein bulunmaz. Eğer bulunursa bu bir sağlık sorununa işaret edebilir.
