Bir ülkenin gelişmişlik seviyesini belirlemede kullanılan temel göstergelerden biri olan İnsani Gelişme Endeksi (İGE) hesaplanırken aşağıdaki unsurlardan hangisi dikkate alınmaz?
A) Yaşam beklentisi
B) Eğitim seviyesi (okuryazarlık oranı ve okula devam süresi)
C) Kişi başına düşen millî gelir (satın alma gücü paritesiyle)
D) Ülkenin toplam yüz ölçümü
E) Sağlık hizmetlerine erişim
Sevgili öğrenciler, bu soru, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) tarafından yayımlanan ve ülkelerin insani gelişmişlik düzeyini ölçmek için kullanılan önemli bir gösterge olan İnsani Gelişme Endeksi (İGE) hakkında temel bilgilerinizi ölçmektedir. İGE, bir ülkenin sadece ekonomik büyüklüğünü değil, aynı zamanda insan odaklı kalkınmasını da yansıtmayı amaçlar.
- İnsani Gelişme Endeksi (İGE) Nedir?
İGE, bir ülkedeki insanların ortalama yaşam süresi, eğitim düzeyi ve yaşam standardı gibi temel boyutlardaki başarılarını ölçen bir bileşik endekstir. Üç temel boyutu ve bu boyutları temsil eden göstergeleri vardır:
- 1. Uzun ve Sağlıklı Yaşam: Bu boyut, doğumda beklenen yaşam süresi ile ölçülür. Yani, bir ülkede doğan bir bireyin ortalama ne kadar yaşayacağı tahmin edilir.
- 2. Bilgiye Erişim (Eğitim): Bu boyut, iki gösterge ile ölçülür:
- Ortalama öğrenim süresi (15 yaş ve üzeri yetişkinlerin ortalama kaç yıl eğitim aldığı)
- Beklenen öğrenim süresi (okul çağına gelmiş bir çocuğun kaç yıl eğitim alması beklendiği)
Bu iki gösterge, ülkenin eğitim seviyesini ve gelecekteki eğitim potansiyelini yansıtır.
- 3. İnsana Yakışır Yaşam Standardı: Bu boyut, kişi başına düşen gayri safi millî gelir (GSYİH) veya gayri safi millî gelir (GSMH) ile ölçülür. Ancak bu gelir, ülkeler arasındaki fiyat farklılıklarını dengelemek için satın alma gücü paritesi (PPP) ile ayarlanır. Bu, insanların temel ihtiyaçlarını karşılama ve refah düzeylerini gösterir.
- Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Yaşam beklentisi: Bu, İGE'nin "Uzun ve Sağlıklı Yaşam" boyutunu doğrudan ölçen temel bir göstergedir. Dolayısıyla dikkate alınır.
- B) Eğitim seviyesi (okuryazarlık oranı ve okula devam süresi): Bu, İGE'nin "Bilgiye Erişim (Eğitim)" boyutunu ölçen göstergelerdir (ortalama ve beklenen öğrenim süresi). Okuryazarlık oranı da eğitim seviyesinin bir parçası olarak değerlendirilebilir. Dolayısıyla dikkate alınır.
- C) Kişi başına düşen millî gelir (satın alma gücü paritesiyle): Bu, İGE'nin "İnsana Yakışır Yaşam Standardı" boyutunu ölçen temel bir göstergedir. Satın alma gücü paritesiyle ayarlanması, ülkeler arası karşılaştırmayı daha adil hale getirir. Dolayısıyla dikkate alınır.
- D) Ülkenin toplam yüz ölçümü: Bir ülkenin coğrafi büyüklüğü veya yüz ölçümü, İGE'nin hesaplanmasında kullanılan üç temel boyut (sağlık, eğitim, yaşam standardı) ile doğrudan ilgili değildir. İGE, insan odaklı bir endeks olup, coğrafi büyüklük yerine insanların yaşam kalitesine odaklanır. Dolayısıyla dikkate alınmaz.
- E) Sağlık hizmetlerine erişim: Sağlık hizmetlerine erişim, yaşam beklentisini doğrudan etkileyen çok önemli bir faktördür. Ancak İGE'nin hesaplamasında doğrudan "sağlık hizmetlerine erişim oranı" diye ayrı bir gösterge kullanılmaz; bunun yerine bu erişimin bir sonucu olan "yaşam beklentisi" göstergesi kullanılır. Dolayısıyla, dolaylı olarak yaşam beklentisi üzerinden dikkate alınsa da, doğrudan bir hesaplama unsuru değildir. Ancak soruda "dikkate alınmaz" ifadesi en net şekilde D seçeneği için geçerlidir.
Bu durumda, İnsani Gelişme Endeksi'nin hesaplanmasında ülkenin toplam yüz ölçümü dikkate alınmayan bir faktördür.
Cevap D seçeneğidir.
