10. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı 2. senaryo Test 2

🎓 10. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı 2. senaryo Test 2 - Ders Notu

Bu ders notu, 10. sınıf tarih dersinin 2. dönem 2. yazılı sınavı için kritik öneme sahip olan I. Dünya Savaşı, Mondros Ateşkes Antlaşması, Milli Mücadele'nin başlangıcı ve TBMM'nin açılışı gibi temel konuları sade bir dille özetlemektedir.

📌 I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti

I. Dünya Savaşı, 1914-1918 yılları arasında yaşanan ve dünya siyasi haritasını derinden etkileyen büyük bir çatışmadır. Osmanlı Devleti, savaşın gidişatında önemli bir rol oynamıştır.

• Savaşın Nedenleri: Genel nedenler arasında milliyetçilik akımı, sömürgecilik yarışı, silahlanma ve bloklaşmalar (İtilaf ve İttifak Devletleri) yer alır. Özel nedenler ise devletler arasındaki çıkar çatışmalarıdır.
• Osmanlı'nın Savaşa Girişi: İttihat ve Terakki yöneticilerinin Alman hayranlığı, kaybedilen toprakları geri alma isteği ve kapitülasyonlardan kurtulma amacı etkili olmuştur. Goben ve Breslav gemilerinin Osmanlı'ya sığınması ve Rus limanlarını bombalamasıyla savaşa girilmiştir.
• Osmanlı Cepheleri:
  • Taarruz Cepheleri (Saldırı): Kafkas (Enver Paşa, Sarıkamış faciası) ve Kanal (Süveyş Kanalı'nı ele geçirme).
  • Savunma Cepheleri: Çanakkale (Mustafa Kemal'in ün kazandığı, İtilaf Devletleri'nin başarısız olduğu tek cephe), Irak, Hicaz-Yemen, Suriye-Filistin.
  • Yardım Cepheleri: Galiçya, Romanya, Makedonya (Müttefiklere yardım amacıyla).
• Savaşın Sonuçları: İttifak Devletleri yenildi, Osmanlı Devleti yıkıldı, yerine yeni devletler kuruldu. Milletler Cemiyeti kuruldu.

💡 İpucu: Osmanlı Devleti'nin savaştığı cepheleri ve bu cephelerdeki önemli olayları (özellikle Çanakkale ve Mustafa Kemal'in rolünü) iyi öğrenin.

📌 Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)

Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan çekilmesini sağlayan ve işgallerin önünü açan antlaşmadır.

• Antlaşan Taraflar: Osmanlı Devleti adına Bahriye Nazırı Rauf Bey (Orbay) ile İtilaf Devletleri adına İngiliz Amiral Calthorpe.
• Önemli Maddeler:
  • Madde 7: "İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durum karşısında herhangi bir stratejik noktayı işgal hakkına sahip olacaktır." (İşgallerin hukuki dayanağı olmuştur.)
  • Madde 24: "Doğu Anadolu'da (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Sivas, Van, Bitlis, Elazığ, Diyarbakır) bir karışıklık çıkarsa, İtilaf Devletleri bu illeri işgal hakkına sahip olacaktır." (Doğu'da bir Ermeni devleti kurma amacı taşır.)
  • Osmanlı ordusu terhis edilecek, donanması İtilaf Devletleri'ne teslim edilecek.
  • Boğazlar İtilaf Devletleri'nin kontrolüne geçecek.
  • Tüm haberleşme ve ulaşım araçları İtilaf Devletleri'nin denetimine bırakılacak.

⚠️ Dikkat: Mondros, Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğinin ve Anadolu'nun işgallere açık hale geldiğinin en önemli belgesidir. Özellikle 7. ve 24. maddelerin amaçlarını unutmayın.

📌 İşgallere Karşı Kurulan Cemiyetler

Mondros Ateşkesi sonrası başlayan işgallere karşı Anadolu'da farklı amaçlarla cemiyetler kurulmuştur.

• Yararlı (Milli) Cemiyetler: İşgallere karşı kurulmuş, ulusal bağımsızlığı savunan cemiyetlerdir.
  • Örnekler: Trakya Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Kilikyalılar Cemiyeti, İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Milli Kongre Cemiyeti.
  • Ortak Özellikleri: Bölgesel nitelikte kurulmuşlardır, milli bilinci uyandırmışlardır, basın yayın yoluyla haklılığı duyurmaya çalışmışlardır, Sivas Kongresi'nde "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmişlerdir.
• Zararlı Cemiyetler:
  • Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler: Kendi devletlerini kurmayı amaçlarlar. (Pontus Rum Cemiyeti, Mavri Mira Cemiyeti, Etnik-i Eterya Cemiyeti, Hınçak ve Taşnak Cemiyetleri).
  • Türklerin Kurduğu Cemiyetler: Milli Mücadele'ye karşı çıkmışlardır.
    • Örnekler: Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası (Saltanat ve Hilafete bağlılık), Teali İslam Cemiyeti (İslam birliği), İngiliz Muhipleri Cemiyeti (İngiliz mandasını savunma), Wilson Prensipleri Cemiyeti (ABD mandasını savunma).

💡 İpucu: Yararlı cemiyetlerin bölgesel nitelik taşıdığını ve Sivas Kongresi'nde birleştirildiğini, zararlı cemiyetlerin ise ya azınlıkların kendi devletlerini kurma ya da işgallere karşı pasif kalma/manda himaye isteme gibi amaçları olduğunu unutmayın.

📌 Milli Mücadele'nin Başlangıcı ve İlk Adımlar

Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a çıkışıyla başlayan ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılışına kadar süren süreçtir.

• Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919): Padişah tarafından Anadolu'daki karışıklıkları önlemek ve orduları terhis etmek göreviyle 9. Ordu Müfettişi olarak gönderildi. Ancak amacı Milli Mücadele'yi başlatmaktı.
• Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
  • "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Gerekçe)
  • "Milletin bağımsızlığını, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Amaç ve yöntem, ilk kez milli egemenlik vurgusu)
  • Temsil Heyeti'nin oluşturulması fikri ortaya atıldı.
  • Milli Mücadele'nin planı ilk kez açıkça duyuruldu.
• Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919):
  • Toplanış amacı bölgesel (Doğu illerini Ermeni ve Rum saldırılarından korumak) ancak aldığı kararlar ulusaldır.
  • "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz."
  • "Kuvayi Milliye'yi amil, milli iradeyi hakim kılmak esastır." (Milli egemenlik vurgusu güçlendi.)
  • Manda ve himaye fikri ilk kez reddedildi.
  • Temsil Heyeti oluşturuldu (başkanı Mustafa Kemal).
• Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919):
  • Toplanış ve aldığı kararlar açısından tamamen ulusaldır.
  • Tüm milli cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi.
  • Manda ve himaye kesin olarak reddedildi.
  • İrade-i Milliye gazetesi çıkarılarak halkın doğru bilgilendirilmesi amaçlandı.
  • Temsil Heyeti'nin yetkileri tüm yurdu kapsayacak şekilde genişletildi.
• Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): Temsil Heyeti (Mustafa Kemal) ile İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) arasında yapıldı. İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'nin varlığını resmen tanımış oldu.
• Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin Açılması ve Misak-ı Milli (28 Ocak 1920):
  • Temsil Heyeti'nin isteği üzerine meclis açıldı.
  • Meclis, Mustafa Kemal'in belirlediği "Misak-ı Milli" (Ulusal Ant) kararlarını kabul etti. Bu kararlar, bağımsız Türkiye Cumhuriyeti'nin sınırlarını ve temel ilkelerini belirleyen ilk ulusal programdır.
  • Misak-ı Milli Kararları: Mondros öncesi işgal edilmemiş toprakların Türk vatanı olduğu, kapitülasyonların reddi, azınlık hakları, Boğazlar'ın durumu gibi konuları içerir.
• İstanbul'un İşgali (16 Mart 1920): Misak-ı Milli kararlarının kabul edilmesi üzerine İtilaf Devletleri İstanbul'u resmen işgal etti, Mebusan Meclisi'ni dağıttı ve bazı milletvekillerini tutukladı.

⚠️ Dikkat: Amasya Genelgesi, Erzurum ve Sivas Kongrelerinin amaç, kapsam ve önemli kararlarını ayırt etmek sınavda çok işinize yarayacaktır. Milli egemenlik ve tam bağımsızlık vurgularına dikkat edin.

📌 Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılması (23 Nisan 1920)

İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine, Ankara'da yeni bir meclis toplanma kararı alındı.

• Açılış Nedenleri: İstanbul'un işgali, Mebusan Meclisi'nin dağıtılması, millet egemenliğine dayalı yeni bir yönetim kurma isteği.
• İlk Özellikleri:
  • Kurucu Meclis: Yeni bir devlet kurma niteliğindedir.
  • Olağanüstü Yetkilere Sahip: Hızlı kararlar almak için yasama, yürütme ve yargı yetkileri (güçler birliği ilkesi) kendisinde toplamıştır.
  • Ulusal Egemenliğe Dayalı: Tüm yetki millete aittir.
  • Meclis Hükümeti Sistemi: Bakanlar tek tek meclis tarafından seçilir ve meclise karşı sorumludur. Başbakanlık yoktur, meclis başkanı hükümetin de başkanıdır.
  • Bağımsızlıkçı: Manda ve himayeyi reddetmiştir.
  • İsyanlara karşı "Hıyanet-i Vataniye Kanunu" çıkarılmıştır.

💡 İpucu: TBMM'nin açılış nedenleri, ilk özellikleri ve aldığı ilk kararlar, Milli Mücadele'nin yönünü belirleyen temel adımlardır.