10. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı 6. senaryo meb Test 5

🎓 10. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı 6. senaryo meb Test 5 - Ders Notu

Bu ders notu, 10. sınıf tarih dersinin 2. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğiniz, Osmanlı Devleti'nin son dönemleri, I. Dünya Savaşı, Milli Mücadele'nin başlangıcı, cepheler ve önemli antlaşmalar gibi temel konuları kapsamaktadır.

📌 Osmanlı Devleti'nin Son Dönemi ve I. Dünya Savaşı

Osmanlı Devleti'nin 20. yüzyılın başlarındaki durumu ve I. Dünya Savaşı'na girişi, Milli Mücadele'nin başlamasına zemin hazırlayan önemli olaylardır.

• Osmanlı'nın Savaşa Girişi: İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin etkisi, kaybedilen toprakları geri alma isteği, Almanya'nın desteğiyle savaşa girilmiştir.
• Savaş Cepheleri: Osmanlı Devleti birçok cephede savaşmıştır.
  • Taarruz Cepheleri: Kafkas (Sarıkamış Faciası, Ruslara karşı), Kanal (İngilizlere karşı).
  • Savunma Cepheleri: Çanakkale (İtilaf Devletleri'nin İstanbul'a ulaşma ve Rusya'ya yardım etme girişimini engelledi, Mustafa Kemal'in yıldızı parladı), Hicaz-Yemen, Irak, Suriye-Filistin.
• Gizli Antlaşmalar: İtilaf Devletleri, Osmanlı topraklarını kendi aralarında paylaşmak için gizli antlaşmalar (Sykes-Picot, St. Jean de Maurienne vb.) yapmışlardır.
• Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918): Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan çekildiği antlaşmadır. Özellikle 7. ve 24. maddeleri, Anadolu'nun işgaline zemin hazırlamıştır.

⚠️ Dikkat: Mondros Ateşkes Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğini gösteren bir belgedir ve Anadolu'daki işgallere hukuki zemin hazırlamıştır.

📌 Milli Mücadele'nin Başlangıcı ve Kongreler

Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a çıkışıyla başlayan süreç, vatanın kurtuluşu için atılan ilk adımları ve ulusal birliğin sağlanmasını ifade eder.

• Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919): Milli Mücadele'nin başlangıcı kabul edilir. Amacı, işgallere karşı ulusal bilinci uyandırmak ve örgütlenmeyi sağlamaktır.
• Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Milli Mücadele'nin amacı, gerekçesi ve yöntemi belirlenmiştir. "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." ve "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." maddeleri önemlidir.
• Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919): Bölgesel nitelikte toplanmasına rağmen ulusal kararlar alınmıştır. "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." ilkesi vurgulanmıştır. Manda ve himaye reddedilmiştir.
• Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Bütün yurdu kapsayan kararlar alınmıştır. Tüm cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmiştir. Manda ve himaye kesin olarak reddedilmiştir.
• Misak-ı Milli (Ulusal Ant): Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edilen, Türk vatanının sınırlarını çizen ve bağımsızlık ilkelerini içeren kararlar bütünüdür. Kapitülasyonların kaldırılması, Boğazların güvenliği gibi konular yer alır.

💡 İpucu: Erzurum Kongresi bölgesel toplanıp ulusal kararlar alırken, Sivas Kongresi hem toplanış hem de alınan kararlar açısından ulusaldır.

📌 Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılması ve İç İsyanlar

İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Ankara'da yeni bir meclis kurulmuştur. Ancak bu süreçte çeşitli iç isyanlarla da mücadele edilmiştir.

• TBMM'nin Açılması (23 Nisan 1920): Ankara'da açılan bu meclis, ulusal egemenliğe dayalı yeni Türk devletinin temellerini atmıştır. Kurucu ve olağanüstü yetkilere sahiptir.
• TBMM'ye Karşı Çıkan İsyanlar: İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletleri tarafından desteklenen isyanlar, TBMM'yi yıpratmayı ve Milli Mücadele'yi engellemeyi amaçlamıştır.
  • Doğrudan İstanbul Hükümeti Tarafından Çıkarılanlar: Kuva-yi İnzibatiye (Hilafet Ordusu), Anzavur Ayaklanması.
  • İtilaf Devletleri ve İstanbul Hükümeti Desteğiyle Çıkarılanlar: Bolu, Düzce, Hendek, Yozgat, Afyon, Konya isyanları.
  • Azınlık İsyanları: Pontus Rum ve Ermeni isyanları.
  • Kuva-yi Milliye Şeflerinin Çıkardığı İsyanlar: Çerkez Ethem, Demirci Mehmet Efe isyanları (düzenli orduya katılmak istememeleri nedeniyle).
• İsyanların Sonuçları: Milli Mücadele'nin gecikmesine, insan ve malzeme kaybına neden olmuş, ancak TBMM otoritesini sağlamlaştırmıştır.

⚠️ Dikkat: Kuva-yi Milliye, başlangıçta işgallere karşı etkili olsa da, düzensiz yapısı ve kendi başına hareket etme eğilimi nedeniyle yerini düzenli orduya bırakmıştır.

📌 Kurtuluş Savaşı Cepheleri

Türk milletinin bağımsızlık mücadelesi üç ana cephede (Doğu, Güney, Batı) yoğunlaşmıştır.

• Doğu Cephesi:
  • Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki XV. Kolordu, Ermeni kuvvetlerini yenilgiye uğratmıştır.
  • Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920): TBMM'nin uluslararası alandaki ilk siyasi başarısıdır. Ermenistan, Sevr Antlaşması'nı tanımadığını kabul etmiştir.
• Güney Cephesi:
  • Fransızlar ve onlarla iş birliği yapan Ermenilere karşı Kuva-yi Milliye birlikleri (Sütçü İmam, Şahin Bey, Rıdvan Hoca gibi kahramanlarla) mücadele etmiştir.
  • Maraş, Antep, Urfa gibi şehirler "Kahraman", "Gazi", "Şanlı" unvanlarını almıştır.
  • Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921): Sakarya Zaferi sonrası Fransa ile imzalanmıştır. Güney sınırımız büyük ölçüde çizilmiştir.
• Batı Cephesi:
  • Yunanlılara karşı düzenli ordu mücadele etmiştir. En şiddetli ve kader tayin edici savaşlar bu cephede yaşanmıştır.
  • I. İnönü Savaşı (6-10 Ocak 1921): Düzenli ordunun ilk zaferidir. TBMM'ye ve düzenli orduya güven artmıştır. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (ilk anayasa) kabul edilmiştir.
  • II. İnönü Savaşı (23-31 Mart 1921): Düzenli ordunun ikinci zaferidir. Mustafa Kemal'in "Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz!" sözü bu savaş sonrası söylenmiştir.
  • Kütahya-Eskişehir Savaşları (10-24 Temmuz 1921): Düzenli ordunun tek yenilgisi. Mustafa Kemal'e Başkomutanlık yetkisi verilmiştir.
  • Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos - 13 Eylül 1921): "Melhame-i Kübra" (Büyük Kıyım) olarak da bilinir. Mustafa Kemal'in "Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır." emriyle kazanılmıştır. Mustafa Kemal'e Mareşallik rütbesi ve Gazilik unvanı verilmiştir.
  • Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (26 Ağustos - 9 Eylül 1922): Kurtuluş Savaşı'nın son ve kesin zaferidir. Yunan ordusu Anadolu'dan tamamen atılmıştır.

💡 İpucu: Batı Cephesi'ndeki savaşların sırasını ve her birinin önemini iyi öğrenin. Özellikle I. İnönü ve Sakarya Savaşları'nın sonuçları çok önemlidir.

📌 Kurtuluş Savaşı Dönemindeki Önemli Antlaşmalar

Milli Mücadele'nin askeri başarıları, diplomatik antlaşmalarla taçlandırılmıştır.

• Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920): Doğu Cephesi'nde Ermenistan ile imzalandı. TBMM'nin ilk uluslararası siyasi başarısıdır.
• Moskova Antlaşması (16 Mart 1921): Sovyet Rusya ile imzalandı. Rusya, Misak-ı Milli'yi ve TBMM Hükümeti'ni tanıyan ilk büyük Avrupa devleti oldu. Kapitülasyonların kaldırılması kabul edildi.
• Kars Antlaşması (13 Ekim 1921): Doğu sınırımızın kesinleşmesini sağlayan antlaşmadır. Sovyet Rusya'ya bağlı Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan ile imzalandı.
• Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921): Güney Cephesi'nde Fransa ile imzalandı. Hatay hariç bugünkü Suriye sınırımız çizildi. Fransa, TBMM Hükümeti'ni tanıyan ilk İtilaf devleti oldu.
• Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922): Büyük Taarruz sonrası İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa, İtalya) ve TBMM arasında imzalandı. Türk-Yunan Savaşı sona erdi. Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaş yapılmadan kurtarıldı. Osmanlı Devleti hukuken sona erdi.
• Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923): Yeni Türk Devleti'nin tapu senedidir. Kapitülasyonlar, azınlıklar, Boğazlar gibi pek çok sorun çözüldü. Türkiye Cumhuriyeti'nin tam bağımsızlığı uluslararası alanda tescillendi.

⚠️ Dikkat: Mudanya Ateşkes Antlaşması ile Osmanlı Devleti'nin hukuken sona erdiğini, Lozan Barış Antlaşması ile de yeni Türk Devleti'nin uluslararası alanda tanındığını unutmayın.