11. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı 5. senaryo meb Test 2

🎓 11. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı 5. senaryo meb Test 2 - Ders Notu

Bu ders notu, 11. sınıf tarih dersinin 2. dönem 2. yazılı sınavı için Milli Mücadele dönemi ve Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki önemli gelişmeleri kapsayan temel konuları özetlemektedir. Sınavınızda başarılı olmak için bu konulara hakim olmanız önemlidir.

📌 I. Dünya Savaşı Sonrası Osmanlı Devleti ve Mondros Ateşkesi

I. Dünya Savaşı'ndan yenik ayrılan Osmanlı Devleti'nin imzaladığı Mondros Ateşkes Antlaşması, ülkenin kaderini derinden etkilemiştir.

• Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918): Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğini gösteren ağır şartlar içeren bir antlaşmadır.
• Önemli Maddeleri:
  • 7. Madde: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecekti. (En tehlikeli madde, işgallere hukuki zemin hazırladı.)
  • 24. Madde: Doğu Anadolu'da altı ilde (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecekti. (Doğu'da bir Ermeni devleti kurma amacı.)
  • Osmanlı ordusu terhis edilecek, silah ve cephanesi İtilaf Devletleri'ne teslim edilecekti.
  • Boğazlar İtilaf Devletleri'nin kontrolüne bırakılacaktı.
• Sonuçları: Anadolu'da işgaller başladı. Bu durum, Türk halkında büyük tepkiye ve ulusal direnişin başlamasına neden oldu.

⚠️ Dikkat: Mondros'un 7. maddesi, İtilaf Devletleri'ne sınırsız işgal yetkisi vermiş ve Anadolu'nun dört bir yanının işgal edilmesine yol açmıştır.

📌 İşgaller Karşısında Tepkiler: Cemiyetler ve Kuvâ-yi Milliye

Mondros sonrası başlayan işgallere karşı Türk halkı farklı şekillerde örgütlenmeye başlamıştır.

• Zararlı Cemiyetler:
  • Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler (Rum, Ermeni): Megali İdea (Büyük Fikir) ve bağımsız Ermenistan gibi emellerle toprak talebinde bulundular (Pontus Rum, Mavri Mira, Hınçak, Taşnak).
  • Ulusal Varlığa Düşman Cemiyetler (Türkler Tarafından Kurulanlar): İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Teali İslam Cemiyeti, Kürt Teali Cemiyeti gibi cemiyetler, kurtuluşu başka devletlerin himayesinde veya saltanatın devamında aradılar.
• Yararlı Cemiyetler (Milli Cemiyetler):
  • Vatanın bütünlüğünü ve bağımsızlığını savundular.
  • Bölgesel nitelikte kurulmuşlardır (Trakya-Paşaeli, İzmir Müdafaa-i Hukuk, Kilikyalılar vb.).
  • Basın-yayın yoluyla halkı bilinçlendirmeyi amaçladılar.
  • Sivas Kongresi'nde "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildiler.
• Kuvâ-yi Milliye:
  • İşgallere karşı halkın kendi imkanlarıyla oluşturduğu silahlı direniş birlikleridir.
  • Bölgesel nitelikteydi ve düzenli ordu değildi.
  • Düşmanı yavaşlatmış, düzenli ordunun kurulmasına zaman kazandırmış ve halkın direniş ruhunu canlı tutmuştur.
  • Ancak düşmanı tamamen yurttan atacak güce sahip değildi ve disiplinsiz hareket edebiliyordu.

💡 İpucu: Zararlı cemiyetler genellikle azınlıkların veya saltanat yanlılarının çıkarlarına hizmet ederken, yararlı cemiyetler vatanın bağımsızlığını ve bütünlüğünü savunmuştur.

📌 Milli Mücadele'nin Başlangıcı ve Örgütlenme Dönemi

Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a çıkışıyla Milli Mücadele'nin planlı ve örgütlü dönemi başlamıştır.

• Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919): 9. Ordu Müfettişi olarak Anadolu'ya gönderildi. Asıl amacı, Anadolu'daki direnişi örgütlemekti.
• Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgallere karşı protesto mitingleri düzenlenmesini istedi. İlk ulusal tepki çağrısıdır.
• Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
  • "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Gerekçe)
  • "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Amaç ve Yöntem)
  • Milli bir kurulun (Temsil Heyeti) oluşturulması gerektiği belirtildi.
  • Milli Mücadele'nin programı niteliğindedir ve ihtilal beyannamesi özelliği taşır.
• Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919):
  • Doğu illerini temsil eden delegelerle toplandı, bölgesel bir kongredir.
  • "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz."
  • "Kuvâ-yi Milliye'yi etkin, milli iradeyi hakim kılmak esastır."
  • "Manda ve himaye kabul edilemez." (İlk kez reddedildi, tam bağımsızlık vurgusu.)
  • Geçici bir hükümet kurulmasından bahsedildi.
• Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919):
  • Bütün yurdu temsil eden delegelerle toplandı, ulusal bir kongredir.
  • Erzurum Kongresi kararları genişletilerek onaylandı.
  • Tüm milli cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi.
  • Temsil Heyeti tüm yurdu temsil eder hale getirildi.
  • "Manda ve himaye kesin olarak reddedildi."
  • İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı.

💡 İpucu: Amasya Genelgesi, Milli Mücadele'nin yol haritasını çizerken, Erzurum ve Sivas Kongreleri bu yol haritasının uygulanması için önemli adımlardır. Özellikle "Manda ve Himaye" kavramının reddedilmesi tam bağımsızlık idealinin göstergesidir.

📌 Temsil Heyeti'nin Çalışmaları ve Son Osmanlı Mebusan Meclisi

Milli Mücadele'nin siyasi ve hukuki zemini bu dönemde güçlendirilmiştir.

• Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): Temsil Heyeti ile İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) arasında yapıldı. İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'nin varlığını resmen tanımış oldu.
• Temsil Heyeti'nin Ankara'ya Gelişi (27 Aralık 1919): Ankara, stratejik konumu ve güvenli olması nedeniyle Milli Mücadele'nin merkezi oldu.
• Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin Açılması ve Misak-ı Millî (12 Ocak 1920):
  • İstanbul'da toplanan Mebusan Meclisi, Temsil Heyeti'nin etkisiyle Misak-ı Millî (Milli Yemin) kararlarını kabul etti.
  • Misak-ı Millî Kararları: Vatanın bölünmezliği, kapitülasyonların kaldırılması, azınlık hakları, Boğazlar'ın durumu gibi konularda tam bağımsızlık ve ulusal sınırlar içinde birlik ilkesini vurguladı.
  • Misak-ı Millî kararları, İtilaf Devletleri'nin tepkisini çekti ve İstanbul'un resmen işgaline (16 Mart 1920) neden oldu.

⚠️ Dikkat: Misak-ı Millî, Milli Mücadele'nin siyasi programı ve gelecekteki Türk Devleti'nin sınırlarını belirleyen önemli bir belgedir.

📌 Büyük Millet Meclisi'nin Açılması ve İlk Faaliyetleri

İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Ankara'da yeni bir meclis açıldı.

• Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılması (23 Nisan 1920):
  • Olağanüstü yetkilerle donatılmış, ulusal iradeyi temsil eden bir meclistir.
  • Kurucu meclis niteliğindedir.
  • Yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kendinde toplamıştır (Güçler Birliği ilkesi). Bu durum, hızlı karar alıp uygulama zorunluluğundan kaynaklanmıştır.
  • Başkanı Mustafa Kemal Paşa'dır.
• TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar: İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletleri'nin kışkırtmalarıyla çıkan ayaklanmalar, TBMM'yi zor durumda bıraktı.
  • Kuvâ-yi Milliye yanlısı olup sonradan isyan edenler (Çerkez Ethem, Demirci Mehmet Efe).
  • İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletleri'nin doğrudan desteklediği isyanlar (Anzavur, Kuvâ-yi İnzibatiye).
  • Azınlık isyanları (Rum, Ermeni).
• Ayaklanmalara Karşı Alınan Önlemler: Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarıldı, İstiklal Mahkemeleri kuruldu, düzenli ordu kurulma süreci hızlandırıldı.

💡 İpucu: TBMM'nin açılmasıyla egemenlik millete geçmiş, İstanbul Hükümeti'nin varlığı hukuken sona ermiştir.

📌 Sevr Barış Antlaşması (10 Ağustos 1920)

I. Dünya Savaşı'nı bitiren antlaşmalardan biri olan Sevr, Osmanlı Devleti için felaket niteliğindeydi.

• Osmanlı Devleti'ne dayatılan, ancak hiçbir zaman yürürlüğe girmeyen bir ölü doğmuş antlaşmadır.
• Önemli Maddeleri:
  • Osmanlı toprakları İtilaf Devletleri arasında paylaşılıyordu.
  • Doğu Anadolu'da bağımsız bir Ermenistan, Güneydoğu'da özerk bir Kürt devleti öngörülüyordu.
  • İzmir ve çevresi Yunanistan'a bırakılıyordu.
  • Boğazlar uluslararası bir komisyonun yönetimine verilecekti.
  • Osmanlı ordusu çok kısıtlı sayıda kalacaktı.
  • Kapitülasyonlar genişletilecekti.
• Önemi: TBMM tarafından kesinlikle reddedildi. Misak-ı Millî'ye tamamen aykırıydı ve Milli Mücadele'nin haklılığını bir kez daha ortaya koydu.

⚠️ Dikkat: Sevr Antlaşması, Osmanlı Mebusan Meclisi tarafından onaylanmadığı için hukuken geçerli değildi. Bu da Milli Mücadele'nin hedeflerinden biri haline geldi.

📌 Milli Mücadele'de Cepheler ve Önemli Muharebeler

TBMM, vatanı düşman işgalinden kurtarmak için üç ana cephede mücadele etti.

• Doğu Cephesi:
  • Ermenilerle mücadele edildi.
  • Kazım Karabekir komutasındaki düzenli ordu (15. Kolordu) başarılı oldu.
  • Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920): TBMM'nin ilk siyasi ve askeri başarısıdır. Ermenistan, Sevr'i tanımadığını kabul etti ve Misak-ı Millî'yi tanıyan ilk devlet oldu.
• Güney Cephesi:
  • Fransızlar ve onlarla işbirliği yapan Ermenilerle mücadele edildi.
  • Kuvâ-yi Milliye birlikleri (Sütçü İmam, Şahin Bey, Rıdvan Hoca vb.) kahramanca direniş gösterdi.
  • Maraş, Antep ve Urfa'ya "Kahraman", "Gazi" ve "Şanlı" unvanları verildi.
  • Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921): Fransa ile imzalandı. Güney sınırımız büyük ölçüde çizildi. Hatay dışarıda kaldı.
• Batı Cephesi:
  • Yunanlılarla mücadele edilen en kritik cephedir.
  • Kuvâ-yi Milliye'den düzenli orduya geçiş bu cephede yaşandı.
  • I. İnönü Savaşı (6-10 Ocak 1921): Düzenli ordunun ilk zaferi. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (ilk anayasa) kabul edildi, İstiklal Marşı kabul edildi, Londra Konferansı düzenlendi, Moskova Antlaşması imzalandı.
  • II. İnönü Savaşı (23-31 Mart 1921): Yunan ilerleyişi tekrar durduruldu. Mustafa Kemal, İsmet Paşa'ya "Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makus talihini de yendiniz!" telgrafını çekti.
  • Kütahya-Eskişehir Savaşları (10-24 Temmuz 1921): Türk ordusu geri çekildi. Mustafa Kemal'e Başkomutanlık yetkisi verildi.
  • Sakarya Meydan Savaşı (23 Ağustos - 13 Eylül 1921): "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır." Mustafa Kemal'e Mareşallik rütbesi ve Gazilik unvanı verildi. Türk ordusunun son savunma savaşıdır.
  • Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Savaşı (26 Ağustos - 9 Eylül 1922): Türk ordusunun kesin zaferi. Yunan ordusu Anadolu'dan tamamen atıldı.

💡 İpucu: Batı Cephesi'ndeki zaferler, TBMM'nin otoritesini güçlendirmiş, uluslararası alanda tanınmasını sağlamış ve Lozan'a giden yolu açmıştır.

📌 Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922) ve Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)

Askeri zaferler, diplomatik başarılarla taçlandırılmıştır.

• Mudanya Ateşkes Antlaşması:
  • Türk temsilcisi İsmet Paşa'dır.
  • Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaş yapılmadan kurtarıldı.
  • Kurtuluş Savaşı'nın askeri safhası sona erdi, diplomatik safhası başladı.
  • Osmanlı Devleti hukuken sona erdi.
• Lozan Barış Antlaşması:
  • Yeni Türk Devleti'nin tapu senedidir.
  • Türk heyetine İsmet İnönü başkanlık etti.
  • Çözüme Kavuşan Konular: Sınırlar (Suriye sınırı hariç), kapitülasyonların kaldırılması, azınlıklar Türk vatandaşı sayıldı, Boğazlar'da geçici bir komisyon kuruldu (sonradan Montrö ile çözüldü), savaş tazminatı (Karaağaç ve Bosnaköy).
  • Çözülemeyen Konular: Musul meselesi (İngiltere ile sonraya bırakıldı), Hatay'ın durumu.
  • Tam bağımsızlık ve eşitlik ilkesi temel alınmıştır.

⚠️ Dikkat: Lozan Antlaşması, Sevr'in tam tersi nitelikte, yeni Türk Devleti'nin egemenliğini ve bağımsızlığını tescil eden uluslararası bir belgedir.

📌 Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922)

Lozan Konferansı öncesinde yaşanan bu gelişme, yeni Türk Devleti'nin yönetim şeklini belirleme yolunda önemli bir adımdır.

• Lozan Konferansı'na İstanbul Hükümeti'nin de çağrılması, ikilik yaratma endişesi doğurdu.
• TBMM, ulusal egemenliğe aykırı olan saltanatı kaldırdı.
• Vahdettin, son Osmanlı padişahı olarak ülkeyi terk etti.
• Bu gelişme, laiklik yolunda atılan ilk adımdır ve Cumhuriyet'in ilanına zemin hazırlamıştır.

💡 İpucu: Saltanatın kaldırılması, hem Lozan'da Türk tarafının gücünü artırmış hem de Cumhuriyet'in ilanının önünü açmıştır.