Sevgili öğrenciler, bu soruda Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda etkili olan dış kuvvetleri ve bunların göreceli etkilerini değerlendireceğiz. Dış kuvvetler, yeryüzünü şekillendiren, aşındıran, taşıyan ve biriktiren doğal süreçlerdir. Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Akarsular: Türkiye, genç ve engebeli bir arazi yapısına sahip olduğu için akarsu ağı oldukça yoğundur. Akarsular, vadiler açarak, platoları parçalayarak, deltalar oluşturarak (Çukurova, Bafra, Çarşamba gibi), kanyonlar ve birikinti konileri meydana getirerek Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda en etkili dış kuvvettir.
- B) Buzullar: Buzullar, genellikle yüksek dağlık bölgelerde (Doğu Anadolu, Akdeniz Bölgesi'ndeki yüksek dağlar) etkili olmuştur. Buzul vadileri, sirk gölleri, morenler gibi buzul şekilleri Türkiye'de mevcuttur ancak kapladıkları alan ve genel yer şekilleri üzerindeki etkileri, akarsulara, rüzgarlara veya dalgalara göre çok daha sınırlıdır. Türkiye'nin genel iklim koşulları ve coğrafi konumu, buzulların geniş alanlarda etkili olmasına izin vermemiştir.
- C) Rüzgarlar: Türkiye'de özellikle iç bölgelerdeki kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde (Konya Ovası, İç Anadolu'nun güneyi, Güneydoğu Anadolu'nun bazı kısımları) rüzgarların aşındırma ve biriktirme faaliyetleri sonucunda kumullar, lösler ve mantarkayalar gibi yer şekilleri oluşmuştur. Etkileri akarsular kadar yaygın olmasa da, belirli bölgelerde önemli bir şekillendirici güçtür.
- D) Dalgalar: Türkiye'nin üç tarafı denizlerle çevrili olduğu için kıyı bölgelerinde dalgaların aşındırma ve biriktirme faaliyetleri oldukça yoğundur. Falezler (yalıyarlar), plajlar, tombololar (Kapıdağ Yarımadası), lagünler (kıyı set gölleri) gibi birçok kıyı şekli dalgaların etkisiyle oluşmuştur. Bu nedenle dalgalar, kıyı bölgelerinin şekillenmesinde çok etkilidir.
- E) Yeraltı suları: Türkiye, özellikle Akdeniz Bölgesi'nde (Toroslar) ve İç Anadolu'nun bazı kısımlarında geniş kalkerli (kireçtaşı) arazilere sahiptir. Bu arazilerde yeraltı suları, kimyasal çözülme yoluyla mağaralar (Damlataş, Karain), travertenler (Pamukkale), lapya, dolin, uvala ve polye gibi karstik yer şekillerinin oluşumunda büyük rol oynamıştır.
Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşılacağı üzere, akarsular, dalgalar, rüzgarlar ve yeraltı suları Türkiye'nin farklı bölgelerinde geniş alanlarda etkili olurken, buzulların etkisi sadece yüksek dağlık bölgelerle sınırlı kalmıştır. Bu nedenle, Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumundaki etkisi diğerlerine göre en az olan dış kuvvet buzullardır.
Cevap B seçeneğidir.
