İslamiyet'in kabulünden sonra Türklerde şehirleşme hareketleri hız kazanmıştır. Aşağıdakilerden hangisi bu dönemde kurulan Türk-İslam şehirlerinin genel özelliklerinden biri değildir?
A) Şehir merkezinde cami ve medreselerin bulunması
B) Kapalı çarşı (bedesten) etrafında ticari hayatın gelişmesi
C) Kale surları ile korunmuş olmaları
D) Şehir planlamasında tamamen rastgele bir yapılaşmanın görülmesi
Sevgili öğrenciler, bu soru, İslamiyet'in kabulünden sonra Türklerde gelişen şehirleşme hareketleri ve kurulan Türk-İslam şehirlerinin genel özelliklerini anlamamızı istiyor. Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Şehir merkezinde cami ve medreselerin bulunması: İslamiyet'in kabulüyle birlikte din, Türk toplumunun merkezine yerleşmiştir. Bu durum şehir planlamasına da yansımıştır. Cami, ibadet yeri olmasının yanı sıra sosyal ve kültürel bir merkezdi. Medreseler ise eğitim ve ilim yuvalarıydı. Dolayısıyla, bu yapıların şehir merkezinde, hatta şehrin kalbinde yer alması, Türk-İslam şehirlerinin en belirgin özelliklerinden biridir. Bu ifade doğrudur.
- B) Kapalı çarşı (bedesten) etrafında ticari hayatın gelişmesi: Türk-İslam şehirleri sadece dini ve kültürel merkezler değil, aynı zamanda önemli ticaret merkezleriydi. Bedestenler, değerli eşyaların satıldığı, güvenli ve merkezi kapalı çarşılardı. Şehrin ekonomik kalbi bu bedestenler ve etrafındaki dükkanlar, hanlar, arastalar etrafında atardı. Bu ifade de doğrudur.
- C) Kale surları ile korunmuş olmaları: Orta Çağ'da ve sonrasında şehirlerin güvenliği hayati önem taşıyordu. Savaşlar, isyanlar ve dış tehditler karşısında şehirlerin korunması gerekiyordu. Bu nedenle, birçok Türk-İslam şehri, özellikle stratejik öneme sahip olanlar, kalın kale surları ile çevriliydi. Bu surlar, şehri ve sakinlerini dış saldırılardan korurdu. Bu ifade de doğrudur.
- D) Şehir planlamasında tamamen rastgele bir yapılaşmanın görülmesi: Türk-İslam şehirleri, belirli bir düzen ve işlevsellik anlayışıyla inşa edilmiştir. Şehrin merkezinde cami, medrese, bedesten gibi ana yapılar bulunur ve bu yapılar etrafında mahalleler, çarşılar, konutlar belirli bir hiyerarşi ve düzen içinde gelişirdi. Su yolları, yollar ve diğer altyapılar da genellikle planlı bir şekilde oluşturulurdu. Elbette zamanla organik büyümeler ve düzensiz eklemeler olabilir, ancak genel olarak Türk-İslam şehirlerinin tamamen rastgele bir yapılaşmaya sahip olduğunu söylemek doğru değildir. Aksine, belirli bir düzen ve planlama anlayışı mevcuttu. Bu nedenle, bu ifade yanlıştır.
Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşılacağı üzere, Türk-İslam şehirleri belirli bir düzen, işlevsellik ve dini-sosyal-ekonomik ihtiyaçlar doğrultusunda inşa edilmişlerdir. Tamamen rastgele bir yapılaşma, bu şehirlerin genel özelliklerinden biri değildir.
Cevap D seçeneğidir.
