? Noktalama işaretleri karma test Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, "Noktalama İşaretleri Karma Test Test 1" sınavına hazırlanırken bilmeniz gereken temel noktalama işaretlerini ve doğru kullanım alanlarını sade bir dille özetlemektedir. Amacımız, bilgileri kolayca anlamanızı ve akılda tutmanızı sağlamaktır.
? Nokta (.)
Nokta, bir cümlenin bittiğini veya bir kısaltmanın tamamlandığını gösteren önemli bir işarettir.
- Tamamlanmış cümlelerin sonuna konur. (Örnek: Hava bugün çok güzel.)
- Bazı kısaltmaların sonuna konur. (Örnek: Dr., Alb., Cad.)
- Sayıların yanına konularak sıra bildiren eklerin yerine kullanılır. (Örnek: 3. kat, II. Mehmet)
- Tarihlerde gün, ay ve yılı ayırmak için kullanılır. (Örnek: 29.10.1923)
- Saat ve dakika arasına konur. (Örnek: Tren 09.15'te kalkacak.)
? İpucu: Matematikte çarpma işareti olarak da ($5.2=10$) kullanılabilir, ancak genellikle $5 \times 2$ tercih edilir.
? Virgül (,)
Virgül, cümle içinde duraklama, sıralama ve anlam karışıklığını önleme gibi pek çok görevi üstlenir.
- Eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırmak için kullanılır. (Örnek: Pazardan elma, armut, çilek aldık.)
- Sıralı cümleleri birbirinden ayırır. (Örnek: Geldi, oturdu, bekledi.)
- Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş özneyi belirtmek için kullanılır. (Örnek: Ayşe, sınavda başarılı olmak için çok çalıştı.)
- Cümle içinde ara sözleri veya ara cümleleri ayırmak için kullanılır. (Örnek: Annem, canım annem, her zaman yanımda.)
- Tırnak içine alınmamış alıntı cümlelerinden sonra konur. (Örnek: Yarın geleceğim, dedi.)
- Hitaplardan sonra kullanılır. (Örnek: Sevgili Arkadaşım,)
- Anlam karışıklığını önlemek için kullanılır. (Örnek: Genç, doktora bir şeyler anlattı. - Virgül olmasa "genç doktor" anlaşılabilir.)
⚠️ Dikkat: "Ve, veya, ya da, ile" gibi bağlaçlardan önce veya sonra virgül kullanılmaz. Şart ekinden (-sa/-se) sonra da virgül konmaz.
? Noktalı Virgül (;)
Noktalı virgül, cümle içinde virgülün yetersiz kaldığı durumlarda devreye girer; daha güçlü bir duraklama sağlar.
- Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için kullanılır. (Örnek: Erkek çocuklarına Ali, Can, Emre; kız çocuklarına Ayşe, Elif, Zeynep adları verildi.)
- Öğeleri virgülle ayrılmış sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için kullanılır. (Örnek: At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır.)
- Özneden sonra kullanılarak, öznenin diğer öğelerle karışmasını engeller. (Örnek: Yeni nesil, teknolojiye daha yatkın; okuma alışkanlığı ise giderek azalıyor.)
? İpucu: Noktalı virgül, iki bağımsız cümleyi birbirine bağlayabilir veya karmaşık bir cümlede farklı grupları ayırabilir. Virgülün yetmediği yerde onu düşünün!
? İki Nokta (:)
İki nokta, genellikle bir açıklama, örnek veya konuşma öncesinde kullanılır.
- Kendisiyle ilgili örnek verilecek cümlenin sonuna konur. (Örnek: Milli Edebiyat Dönemi yazarlarından bazıları şunlardır: Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp.)
- Kendisiyle ilgili açıklama yapılacak cümlenin sonuna konur. (Örnek: Bu kararın iki nedeni vardı: Bütçe kısıtlamaları ve zaman darlığı.)
- Karşılıklı konuşmalarda konuşan kişinin adından sonra konur. (Örnek: Öğretmen: Konuyu anladınız mı?)
- Genel ağ (internet) adreslerinde kullanılır. (Örnek: https://www.example.com)
⚠️ Dikkat: İki noktadan sonra gelen ifade cümle niteliğindeyse büyük harfle, örnekler sıralanıyorsa küçük harfle başlar.
? Üç Nokta (...)
Üç nokta, tamamlanmamış ifadeleri, kesintileri veya söylenmek istenmeyen kelimeleri belirtmek için kullanılır.
- Tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur. (Örnek: Ne kadar da güzel bir hava...)
- Alıntılarda atlanan, söylenmek istenmeyen yerleri göstermek için kullanılır. (Örnek: "...bir zamanlar bu topraklarda..." şeklinde devam etti.)
- Kaba sayıldığı için veya başka bir nedenle söylenmek istenmeyen kelimelerin yerine konur. (Örnek: O, bu konuda çok b... davrandı.)
- Karşılıklı konuşmalarda kesintileri, duraksamaları veya tamamlanamayan ifadeleri belirtir. (Örnek: — Ben... şey... aslında...)
? Soru İşareti (?)
Soru işareti, soru anlamı taşıyan cümlelerin sonunda veya bilinmeyen durumları belirtmek için kullanılır.
- Soru anlamı taşıyan cümle veya sözlerin sonuna konur. (Örnek: Nereye gidiyorsun? Bu kitabı okudun mu?)
- Bilinmeyen, kesin olmayan yer, tarih vb. durumlar için parantez içinde kullanılır. (Örnek: Yunus Emre (1238?-1320), büyük bir halk ozanıdır.)
? İpucu: Sözde soru cümleleri (cevap beklenmeyen, sadece duygu ifade eden sorular) sonunda da soru işareti kullanılır. (Örnek: Bu sıcakta dışarı çıkılır mı?)
? Ünlem İşareti (!)
Ünlem işareti, sevinç, korku, şaşma, acı gibi duyguları veya seslenme, hitapları belirtmek için kullanılır.
- Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümlelerin sonuna konur. (Örnek: Ne mutlu Türk'üm diyene! Eyvah, geç kaldım!)
- Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra kullanılır. (Örnek: Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!)
- Alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırmak için parantez içinde kullanılır. (Örnek: Çok zeki (!) olduğunu söylüyor.)
? Tırnak İşaretleri (" ")
Tırnak işaretleri, başkasından alınan sözleri, vurgulanmak istenen kelimeleri veya eser adlarını belirtmek için kullanılır.
- Başka bir kimseden veya yazıdan olduğu gibi aktarılan sözler tırnak içine alınır. (Örnek: Atatürk "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir." demiştir.)
- Cümle içinde özellikle belirtilmek istenen sözler tırnak içine alınır. (Örnek: "Barış" kelimesinin anlamı çok geniştir.)
- Cümle içerisinde eser adları ve bölüm başlıkları tırnak içine alınır. (Örnek: Yahya Kemal'in "Sessiz Gemi" şiirini çok severim.)
⚠️ Dikkat: Tırnak içine alınan cümle veya özel isimlere gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz, tırnak işaretinden sonra yazılır. (Örnek: "Çalıkuşu"nu okudunuz mu?)
? Yay Ayraç (Parantez) ( )
Yay ayraç, cümlenin anlamını tamamlayan ek bilgileri, açıklamaları veya tiyatro eserlerindeki hareketleri belirtmek için kullanılır.
- Cümledeki anlamı tamamlayan ve cümlenin dışında kalan ek bilgiler için kullanılır. (Örnek: Anadolu'nun batısı (Ege Bölgesi) zeytin üretimi için elverişlidir.)
- Tiyatro eserlerinde konuşanın hareketlerini, durumunu açıklamak için kullanılır. (Örnek: İhtiyar Adam (Yavaşça sahneye girer.): Kimse yok mu?)
- Alıntıların kaynağını göstermek için kullanılır. (Örnek: Bu söz, "Nutuk"tan alınmıştır (Atatürk).)
- Yabancı kelimelerin okunuşunu belirtmek için kullanılır. (Örnek: Shakespeare (Şekspir))
? Kısa Çizgi (-)
Kısa çizgi, kelimeleri ayırmak, heceleri göstermek, ekleri belirtmek veya matematiksel işlemlerde kullanılır.
- Satır sonuna sığmayan kelimeleri ayırmak için kullanılır. (Örnek: bil-gisayar)
- Kelimeleri hecelerine ayırmak için kullanılır. (Örnek: öğ-ren-ci)
- Fiil kök ve gövdelerini göstermek için kullanılır. (Örnek: gel-, oku-)
- Eklerin başına konur. (Örnek: -lık, -den)
- Sayılar arasında "arasında, ve, ile" anlamlarını vermek için kullanılır. (Örnek: 2000-2010 yılları, Türkçe-İngilizce Sözlük)
- Matematikte çıkarma işareti olarak kullanılır. (Örnek: $10 - 5 = 5$)
? Uzun Çizgi (—)
Uzun çizgi, yazıda satır başına alınan konuşmaları belirtmek için kullanılır; diğer adı konuşma çizgisidir.
- Yazıda satır başına alınan konuşmaları göstermek için kullanılır. (Örnek: — Yarınki toplantıya sen de gelecek misin?)
? İpucu: Konuşmalar tırnak içinde verildiğinde uzun çizgi kullanılmaz.
? Eğik Çizgi (/)
Eğik çizgi, dizeleri ayırmak, adreslerde veya tarihlerde kullanılır.
- Dizeler yan yana yazıldığında aralarına konur. (Örnek: Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak / Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak.)
- Adres yazarken apartman numarası ile daire numarası arasına konur. (Örnek: Altay Sok. No: 25/7)
- Tarihlerde gün, ay ve yılı ayırmak için kullanılır. (Örnek: 29/10/1923)
- Birimler arası oranları göstermek için kullanılır. (Örnek: km/saat)
? Kesme İşareti (')
Kesme işareti, özel adlara getirilen ekleri ayırmak, kısaltmalara veya sayılara gelen ekleri belirtmek için kullanılır.
- Özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme eklerini ayırmak için kullanılır. (Örnek: Türkiye'miz, Ankara'ya, Fatih Sultan Mehmet'in)
- Kısaltmalara getirilen ekleri ayırmak için kullanılır. (Örnek: TDK'nin, TBMM'ye)
- Sayıya getirilen ekleri ayırmak için kullanılır. (Örnek: 19 Mayıs 1919'da, 2023'ten)
- Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adlarına gelen ekleri ayırmak için kullanılır. (Örnek: 29 Ekim 1923'te)
- Bir ek veya harfin özel durumunu belirtmek için kullanılır. (Örnek: "a"dan "z"ye kadar)
⚠️ Dikkat: Kurum, kuruluş, iş yeri adlarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz. (Örnek: Türk Dil Kurumuna, Milli Eğitim Bakanlığına) Sonunda $3$. tekil kişi iyelik eki olan özel ada, bu ek dışında başka bir iyelik eki getirildiğinde kesme işareti konmaz. (Örnek: Boğaz Köprüsü'nden değil, Boğaz Köprüsünden)
