10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil, geçişsiz olduğu halde nesne almış gibi görünmektedir?
A) Çocuk parkta koşuyor.
B) Yaşlı adam bankta oturuyor.
C) Öğrenci sınavı kazandı.
D) Kuşlar göç ediyor.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, fiilin aslında geçişsiz olduğu halde, cümlede nesne almış gibi görünen bir durumu tespit etmemiz isteniyor. Öncelikle "geçişli" ve "geçişsiz" fiil kavramlarını hatırlayalım:
- Geçişli (Transitif) Fiil: Doğrudan nesne alabilen fiillerdir. "Neyi?" veya "Kimi?" sorularına cevap verirler. Örneğin: "kitabı okudu" (neyi okudu? kitabı).
- Geçişsiz (İntransitif) Fiil: Doğrudan nesne alamayan fiillerdir. "Neyi?" veya "Kimi?" sorularına cevap vermezler. Örneğin: "çocuk uyudu" (neyi uyudu? kimi uyudu? - cevap yok).
- Geçişsiz Olduğu Halde Nesne Almış Gibi Görünen Fiil: Fiil aslında geçişsizdir, yani nesne alamaz. Ancak cümlede belirtme hal eki (-ı, -i, -u, -ü) almış bir isim bulunur ve bu isim, ilk bakışta nesne gibi görünse de aslında yer tamlayıcısı, zarf tümleci gibi başka bir öge görevi üstlenir. Klasik örnekleri "yokuşu çıktı", "gölü yüzdü", "yolu yürüdü" gibi kullanımlardır. Bu örneklerde "yokuşu", "gölü", "yolu" kelimeleri nesne değil, fiilin gerçekleştiği yeri veya yönü bildiren zarf tümlecidir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Çocuk parkta koşuyor.
- Fiil: "koşuyor".
- "Neyi koşuyor?" veya "Kimi koşuyor?" sorularına cevap veremeyiz. Bu fiil geçişsizdir.
- "Parkta" kelimesi yer tamlayıcısıdır (-da ekiyle). Cümlede nesne veya nesne gibi görünen bir ifade bulunmamaktadır.
- B) Yaşlı adam bankta oturuyor.
- Fiil: "oturuyor".
- "Neyi oturuyor?" veya "Kimi oturuyor?" sorularına cevap veremeyiz. Bu fiil geçişsizdir.
- "Bankta" kelimesi yer tamlayıcısıdır (-da ekiyle). Cümlede nesne veya nesne gibi görünen bir ifade bulunmamaktadır.
- C) Öğrenci sınavı kazandı.
- Fiil: "kazandı".
- "Sınavı" kelimesi belirtme hal eki (-ı) almıştır. Bu durum, ilk bakışta "sınavı" kelimesini fiilin nesnesi gibi gösterir.
- "Kazanmak" fiili, genellikle "Neyi kazandı?" sorusuna cevap vererek nesne alabilen (geçişli) bir fiil olarak bilinir (örneğin, "maçı kazandı", "para kazandı"). Ancak, bazı dilbilgisi yaklaşımlarında, "kazanmak" fiilinin temel anlamının "galip gelmek", "başarılı olmak" gibi geçişsiz bir eylem olduğu ve "sınavı" gibi ifadelerin, fiilin gerçekleştiği alanı veya sonucu belirten birer zarf tümleci gibi yorumlanabileceği ileri sürülür. Bu durumda, fiil aslında geçişsiz olduğu halde, belirtme hal eki almış "sınavı" kelimesi nedeniyle nesne almış gibi görünmektedir. Bu, sorunun aradığı durumla örtüşen bir yorumdur.
- D) Kuşlar göç ediyor.
- Fiil: "göç ediyor" (birleşik fiil).
- "Neyi göç ediyor?" veya "Kimi göç ediyor?" sorularına cevap veremeyiz. Bu fiil geçişsizdir.
- Cümlede nesne veya nesne gibi görünen bir ifade bulunmamaktadır.
Diğer seçeneklerde fiiller geçişsizdir ve nesne almış gibi görünen bir durum yoktur. Ancak C seçeneğinde "kazanmak" fiili, temel anlamı itibarıyla geçişsiz kabul edildiğinde, "sınavı" kelimesi nesne gibi görünse de aslında fiilin gerçekleştiği alanı belirten bir ifade olarak yorumlanabilir. Bu nedenle, fiil geçişsiz olduğu halde nesne almış gibi görünmektedir.
Cevap C seçeneğidir.
