Ettirgen fiil ekleri (-r, -t, -tır) Test 1

🎓 Ettirgen fiil ekleri (-r, -t, -tır) Test 1 - Ders Notu

Bu ders notu, Türkçede bir eylemi başkasına yaptırma anlamı katan ettirgen fiillerin ne olduğunu, nasıl oluşturulduğunu ve farklı eklerin hangi durumlarda kullanıldığını sade bir dille açıklıyor. Bu testte başarılı olmak için temel ettirgenlik eklerini ve fiillerin geçişlilik durumlarıyla ilişkilerini iyi anlaman gerekiyor.

📌 Ettirgen Fiil Nedir?

Ettirgen fiiller, bir eylemi kişinin kendisinin yapmayıp, başkasına yaptırması veya bir eylemin başkası tarafından yapılmasını sağlaması anlamı taşıyan fiillerdir.

• Kişi, eylemin doğrudan faili (yapanı) değildir, eylemi yaptıran konumundadır.
• Fiilin köküne veya gövdesine özel ekler getirilerek oluşturulur.
• Türkçede bu ekler genellikle '-r, -t, -tır (-dir, -tur, -tür)' şeklindedir.

💡 İpucu: Ettirgen fiillerde iki farklı "özne" gibi düşünebiliriz: eylemi asıl yaptıran ve eylemi gerçekleştiren (yaptırılan). Örneğin, "Yemeği pişirdim" (ben yaptım) yerine "Yemeği aşçıya pişirttim" (ben yaptırdım, aşçı yaptı).

📝 Ettirgenlik Ekleri ve Kullanımları

Ettirgen fiillerin oluşturulmasında kullanılan başlıca ekler ve kullanım alanları şunlardır:

1. -r Eki:

Genellikle tek heceli veya sonu 'l, n, r' ile biten fiillere gelir. Bazı fiillerde ses değişimi görülebilir ve ek '-ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür' şeklinde de karşımıza çıkabilir.

• Pişmek → Pişirmek (Yemeği pişirdim. / Aşçı yemeği pişirdi.)
• İçmek → İçirmek (Çocuğa su içirdim.)
• Kopmak → Koparmak (Dalı kopardım.)
• Doymak → Doyurmak (Bebeği doyurdum.)
• Gülmek → Güldürmek (Beni güldürdü.)

⚠️ Dikkat: Bu ek, fiilin yapısına göre farklı ses uyumlarına girebilir. Örneğin, "çıkmak" fiili "çıkar-" olur.

2. -t Eki:

Genellikle ünlüyle biten fiillere veya bazı özel fiillere getirilir.

• Okumak → Okutmak (Kitabı kardeşime okuttum.)
• Anlamak → Anlatmak (Konuyu arkadaşıma anlattım.)
• Doymak → Doyurtmak (Yemekleri doyurttu.) (Bu örnek pek yaygın değil, daha iyi bir örnek: "Beklemek -> Bekletmek")
• Beklemek → Bekletmek (Misafirleri beklettim.)

💡 İpucu: Bazı fiillerde '-t' eki düzensizleşerek farklı bir form alabilir. Bu fiiller sıkça karşımıza çıkar ve bilinmeleri önemlidir:

• Gelmek → Getirmek (Bana bir bardak su getir.)
• Ölmek → Öldürmek (Böceği öldürdü.)

3. -tır / -dir / -tur / -tür Eki:

En yaygın kullanılan ettirgenlik ekidir. Fiilin son hecesindeki ünlüye ve son harfinin sert/yumuşak oluşuna göre '-tır, -tir, -tur, -tür, -dır, -dir, -dur, -dür' şekillerini alır (büyük ve küçük ünlü uyumu ile ünsüz benzeşmesi kurallarına göre).

• Yazmak → Yazdırmak (Mektubu sekretere yazdırdım.)
• Yapmak → Yaptırmak (Evi ustaya yaptırdım.)
• Bilmek → Bildirmek (Durumu yetkililere bildirdim.)
• Sevmek → Sevdirmek (Kendini sevdirdi.)

⚠️ Dikkat: Eğer fiil zaten bir ettirgenlik eki almışsa veya fiilin yapısı gereği ikinci bir ettirgenlik ekine ihtiyaç duyulmuyorsa bu ek kullanılmayabilir. Örneğin, 'oku-t-mak' zaten ettirgendir, 'oku-t-tur-mak' denmez.

💡 Geçişli ve Geçişsiz Fiillerde Ettirgenlik

Ettirgen fiillerin oluşumu, fiilin başlangıçtaki geçişli (nesne alabilen) veya geçişsiz (nesne alamayan) olmasına göre farklı anlamlar kazanır.

Geçişsiz Fiillerde Ettirgenlik:

Geçişsiz bir fiile ettirgenlik eki getirildiğinde, o fiil geçişli hale gelir ve nesne alabilir duruma gelir.

• Ağlamak (geçişsiz) → Ağlatmak (geçişli) (Çocuk ağladı. / Annesi çocuğu ağlattı.)
• Uyumak (geçişsiz) → Uyutmak (geçişli) (Bebek uyudu. / Annesi bebeği uyuttu.)

Geçişli Fiillerde Ettirgenlik:

Geçişli bir fiile ettirgenlik eki getirildiğinde, fiilin geçişlilik derecesi artar ve eylemi başkasına yaptırma anlamı daha da pekişir. Bu durumda, eylemi yaptıran başka birine yaptırır.

• Okumak (geçişli) → Okutmak (ettirgen/geçişli) (Kitabı okudum. / Kitabı kardeşime okuttum.)
• Yazmak (geçişli) → Yazdırmak (ettirgen/geçişli) (Mektubu yazdım. / Mektubu sekretere yazdırdım.)

💡 İpucu: Geçişli fiillerde ettirgenlik, "yaptıran > yaptırılan > yapan" şeklinde bir eylem zinciri oluşturur. Yani, eylemi birine yaptırıyorsun ve o kişi de eylemi başkasına yaptırıyor gibi bir durum ortaya çıkabilir.

📌 Unutma!

Ettirgen fiiller, Türkçede eylemin özne tarafından değil, başkası aracılığıyla yapılmasını ifade eden önemli bir konudur. Eklerin doğru kullanımı ve fiilin geçişlilik durumu arasındaki ilişkiyi iyi anlamak, bu konudaki başarının anahtarıdır.

📝 Bol bol örnek inceleyerek ve cümle içinde kullanarak konuyu pekiştirmeyi unutma! Günlük hayatta kullandığımız birçok fiilin ettirgen hali olduğunu fark edeceksin.