Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz türemesi örneği vardır?
A) Yeni bir hikâye yazmaya başladı.
B) Affedersiniz, buraya oturabilir miyim?
C) Çocuk parkta oynuyor.
D) Kitabı okuduktan sonra arkadaşına verdi.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bugün sizlerle Türkçedeki ses olaylarından biri olan "ünsüz türemesi" konusunu inceleyeceğiz. Ünsüz türemesi, bir kelimenin sonundaki ünsüzün, o kelimeye bir ek geldiğinde veya başka bir kelimeyle birleştiğinde ikizleşerek (iki tane olarak) ortaya çıkmasıdır. Genellikle Arapça kökenli kelimelerin "etmek", "olmak" gibi yardımcı fiillerle birleşmesiyle ya da bazı ekler almasıyla meydana gelir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Yeni bir hikâye yazmaya başladı.
- Bu cümlede yer alan kelimeleri incelediğimizde, hiçbir kelimede ünsüz türemesi (yani kelimenin kökünde olmayan bir ünsüzün sonradan eklenmesi) örneği bulunmamaktadır. Örneğin, "yazmaya" kelimesinde "-ma" eki gelmiş ama herhangi bir ünsüz türemesi olmamıştır.
- B) Affedersiniz, buraya oturabilir miyim?
- Bu cümlede yer alan "Affedersiniz" kelimesine dikkat edelim. Bu kelime, "af" (Arapça kökenli bir kelime) ve "etmek" yardımcı fiilinin birleşmesiyle oluşmuştur. Normalde "af etmek" şeklinde olması gerekirken, birleşme sırasında "f" sesi ikizleşerek "affetmek" şeklini almıştır. İşte burada bir "f" ünsüzü türemiştir. Bu, ünsüz türemesine güzel bir örnektir.
- C) Çocuk parkta oynuyor.
- Bu cümlede "parkta" kelimesi dikkat çekebilir. "Park" kelimesine "-da" eki gelmiş ve "parkta" olmuştur. Burada "d" sesi "t"ye dönüşmüştür. Bu ses olayı, ünsüz benzeşmesi (ünsüz sertleşmesi) olarak adlandırılır, ünsüz türemesi değildir. Yani yeni bir ünsüz eklenmemiştir, var olan bir ünsüzün niteliği değişmiştir.
- D) Kitabı okuduktan sonra arkadaşına verdi.
- Bu cümlede "okuduktan" kelimesine bakalım. "Okuduk" kelimesine "-dan" eki gelmiş ve "okuduktan" olmuştur. Burada da "d" sesi "t"ye dönüşmüştür. Bu da C seçeneğindeki gibi ünsüz benzeşmesi (ünsüz sertleşmesi) örneğidir, ünsüz türemesi değildir.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, ünsüz türemesi örneğinin bulunduğu seçeneğin B seçeneği olduğu açıkça görülmektedir.
Cevap B seçeneğidir.
