"İsim ve fiil kökleri, dilin temel anlamlı en küçük parçalarıdır. Bazı kökler hem isim hem fiil olarak kullanılabilir."
Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde, bu açıklamaya örnek olabilecek bir sözcük kökü verilmiştir?
A) Göz- (Gözmek fiili kullanılmaz, örnek yanlıştır)
B) Boya- (Boya ismi ve boyamak fiili)
C) Güzel (Sadece isim olarak kullanılır)
D) Masa (Sadece isim olarak kullanılır)
Sevgili öğrenciler, bu soruda bizden, bir sözcük kökünün hem isim hem de fiil olarak kullanılabildiği bir örnek bulmamız isteniyor. Dilimizdeki bazı kökler, ek almadan veya farklı eklerle hem bir varlığı, kavramı (isim) hem de bir eylemi (fiil) ifade edebilir. Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Göz-
- "Göz" kelimesi bir organ adıdır, yani bir isimdir.
- Ancak "gözmek" diye bir fiil Türkçede kullanılmaz. "Gözlemek" fiili olsa da, onun kökü "gözle-" şeklindedir veya "göz" isminden türemiştir. Bu nedenle "göz-" kökü doğrudan hem isim hem fiil olarak kullanılamaz.
- B) Boya-
- "Boya" kelimesi, nesneleri renklendirmek için kullanılan maddeyi ifade eder. Bu bir isimdir. (Örnek: "Duvara yeni bir boya aldık.")
- "Boya-" kökü aynı zamanda bir eylemi de ifade edebilir. "Boyamak" fiili, renklendirme eylemini anlatır. Burada "boya-" kökü fiil olarak kullanılmıştır. (Örnek: "Evi boyamak için hazırlık yapıyoruz.")
- Gördüğünüz gibi, "boya-" kökü hem isim (madde) hem de fiil (eylem) olarak kullanılabilmektedir. Bu, aradığımız özelliğe tam olarak uymaktadır.
- C) Güzel
- "Güzel" kelimesi bir niteliği, özelliği ifade eder. Genellikle sıfat olarak kullanılır ("güzel çiçek"), bazen de isimleşebilir ("bir güzel").
- Ancak "güzelmek" diye bir fiil Türkçede yoktur. "Güzelleşmek" fiili olsa da, o da "güzel" kelimesinden "-leş-" ekiyle türemiştir. Bu nedenle "güzel" kökü doğrudan hem isim hem fiil olarak kullanılamaz.
- D) Masa
- "Masa" kelimesi bir eşyanın adıdır, yani bir isimdir.
- "Masamak" diye bir fiil Türkçede kullanılmaz. Bu kök sadece isim olarak kullanılır.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, "boya-" kökünün hem isim (boya maddesi) hem de fiil (boyamak eylemi) olarak kullanılabildiğini açıkça görmekteyiz.
Cevap B seçeneğidir.
