Türkiye'de peneplen özelliği gösteren araziler için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
A) Üçüncü zamanda oluşmuş eski aşınım yüzeyleridir
B) Dördüncü zamanda buzulların aşındırmasıyla oluşmuştur
C) Genç oluşumlu ve yüksek enerjili arazilerdir
D) Volkanik faaliyetler sonucu oluşmuş platolardır
Merhaba sevgili öğrenciler,
Bu soruda Türkiye'deki peneplen (yontuk düz) özelliklerini anlamamız isteniyor. Peneplenler, coğrafyada önemli yer şekillerinden biridir ve oluşum süreçleri uzun zaman alır. Şimdi adım adım bu kavramı ve seçenekleri inceleyelim:
- Peneplen (Yontuk Düz) Nedir?
Peneplen, bir bölgenin uzun süreli dış kuvvetler (akarsular, rüzgarlar, buzullar vb.) tarafından aşındırılması sonucunda, yeryüzünün deniz seviyesine yakın, hafif dalgalı, alçak ve geniş düzlükler haline gelmesidir. Bu, bir jeomorfolojik döngünün son aşamasını temsil eder. Yani, dağlık ve engebeli bir arazi zamanla aşınarak neredeyse dümdüz bir hale gelir.
- Türkiye'deki Peneplenler ve Jeolojik Zamanlar:
Türkiye, Alp Orojenezi ile oluşmuş genç bir ülkedir. Ancak, bu genç oluşum içinde, daha eski ve aşınmaya uğramış kütleler (masifler) de bulunmaktadır. Bu masifler, Alp Orojenezi'nin ilk evrelerinde veya öncesinde aşınarak peneplenleşmiş, daha sonra toptan yükselerek yüksek düzlükler veya platolar haline gelmişlerdir. Bu aşınım süreçlerinin büyük bir kısmı, Türkiye'nin genel yükselişinden önce, yani Üçüncü Zaman (Tersiyer) içinde gerçekleşmiştir. Bu dönemde oluşan geniş aşınım yüzeyleri, günümüzde yüksekte kalmış platoların veya düzlüklerin temelini oluşturur.
- Seçenekleri İnceleyelim:
- A) Üçüncü zamanda oluşmuş eski aşınım yüzeyleridir: Bu ifade, peneplenlerin tanımına ve Türkiye'nin jeolojik geçmişine tamamen uymaktadır. Türkiye'deki peneplenler, genellikle Tersiyer döneminde (Üçüncü Zaman) uzun süreli aşınma sonucunda oluşmuş, daha sonra toptan yükselerek günümüzdeki konumlarına gelmiş eski yüzeylerdir. Bu nedenle doğru cevaptır.
- B) Dördüncü zamanda buzulların aşındırmasıyla oluşmuştur: Peneplenler, buzulların aşındırmasıyla değil, genellikle akarsu ve diğer dış kuvvetlerin uzun süreli etkisiyle oluşur. Buzullar daha çok U şekilli vadiler, sirkler gibi farklı yer şekilleri oluşturur. Ayrıca, Dördüncü Zaman (Kuaterner) daha çok buzul çağları ve günümüzü kapsar; peneplenleşme için gereken uzun süre bu dönemde tamamlanmaz.
- C) Genç oluşumlu ve yüksek enerjili arazilerdir: Peneplenler, aksine, çok uzun süreli aşınma sonucunda oluşmuş "eski" ve "alçak enerjili" (düşük eğimli) arazilerdir. Genç oluşumlu ve yüksek enerjili araziler genellikle dağlık ve engebeli bölgelerdir.
- D) Volkanik faaliyetler sonucu oluşmuş platolardır: Volkanik faaliyetler sonucu oluşan platolar (örneğin Doğu Anadolu'daki lav platoları) farklı bir oluşum sürecine sahiptir. Peneplenler ise volkanik değil, aşınım kökenli yer şekilleridir. Bir volkanik plato zamanla peneplenleşebilir, ancak peneplenin kendisi volkanik bir oluşum değildir.
Bu bilgiler ışığında, Türkiye'deki peneplenlerin en doğru tanımı ve oluşum zamanı A seçeneğinde verilmiştir.
Cevap A seçeneğidir.
