Gerçek özne ve sözde özne arasındaki fark Test 1

2. "Yemekler güzelce hazırlandı." cümlesi için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Özne gerçek öznedir, yemeğin kendisi hazırlanma işini yapmıştır.
B) Özne sözde öznedir, hazırlanma işini yapan belli değildir.
C) Özne gerçek öznedir, hazırlanma işini yapan aşçıdır.
D) Cümlenin öznesi yoktur.

Merhaba sevgili öğrenciler!

Bugünkü sorumuz, cümledeki özne türlerini anlamamız için harika bir fırsat sunuyor. "Yemekler güzelce hazırlandı." cümlesini adım adım inceleyelim ve doğru cevabı bulalım.

• Adım 1: Cümledeki Yüklemi Bulalım.

  Bir cümlenin yüklemi, o cümlede yapılan işi, oluşu veya durumu bildiren kelimedir. "Yemekler güzelce hazırlandı." cümlesinde yapılan iş, "hazırlanmak" eylemidir. Dolayısıyla yüklemimiz "hazırlandı" kelimesidir.

• Adım 2: Yüklemin Çatısını Belirleyelim.

  Türkçede fiillerin çatı özellikleri vardır. "Hazırlandı" fiili, "hazırlamak" fiiline "-n" eki getirilerek oluşturulmuştur ("hazırla-n-dı"). Fiillere "-l" veya "-n" ekleri getirilerek oluşturulan fiillere edilgen çatılı fiiller denir. Edilgen çatılı fiillerde, işi yapan kişi veya varlık genellikle belli değildir veya cümlede açıkça belirtilmez. İşten etkilenen varlık, özne konumuna geçer.

• Adım 3: Cümlenin Öznesini Bulalım.

  Özne, yükleme sorulan "Kim?" veya "Ne?" sorularıyla bulunur. Yüklemimiz "hazırlandı" olduğuna göre, "Ne hazırlandı?" diye sorduğumuzda cevabımız "Yemekler" olur. Demek ki "Yemekler" bu cümlenin öznesidir.

• Adım 4: Özne Türünü Belirleyelim: Gerçek Özne mi, Sözde Özne mi?
  • Gerçek Özne: İşi gerçekten yapan, eylemi gerçekleştiren varlıktır. Örneğin, "Aşçı yemekleri hazırladı." cümlesinde "aşçı" gerçek öznedir çünkü hazırlama işini o yapmıştır.
  • Sözde Özne: Edilgen çatılı fiillerin olduğu cümlelerde, işi yapan belli olmadığında veya belirtilmediğinde, işten etkilenen varlığın özne konumuna gelmesidir. Bu varlık, işi kendisi yapmaz, işten etkilenir.

  "Yemekler güzelce hazırlandı." cümlesine baktığımızda, "yemekler" kelimesi hazırlanma işini kendisi yapmamıştır. Yemekler, bir başkası (aşçı, anne vb.) tarafından hazırlanmıştır. Yani "yemekler" işi yapan değil, hazırlanma işinden etkilenen varlıktır. Ayrıca, hazırlanma işini yapan kişi cümlede belli değildir. Bu durumda "Yemekler" kelimesi sözde öznedir.

• Adım 5: Seçenekleri Değerlendirelim.
  • A) Özne gerçek öznedir, yemeğin kendisi hazırlanma işini yapmıştır. Yanlış. Yemekler kendi kendini hazırlayamaz, işi yapan değildir.
  • B) Özne sözde öznedir, hazırlanma işini yapan belli değildir. Doğru. "Yemekler" sözde öznedir ve fiil edilgen olduğu için işi yapan belli değildir.
  • C) Özne gerçek öznedir, hazırlanma işini yapan aşçıdır. Yanlış. "Yemekler" gerçek özne değildir ve cümlede aşçıdan bahsedilmemiştir.
  • D) Cümlenin öznesi yoktur. Yanlış. "Yemekler" cümlenin öznesidir, sadece sözde öznedir.

Bu analizlere göre, doğru seçenek B'dir.

Cevap B seçeneğidir.