9. "Maç ertelendi." cümlesi ile "Yönetim kurulu maçı erteledi." cümlesi arasındaki temel fark nedir?
A) Birincisinde özne gerçek, ikincisinde sözde öznedir
B) Birincisinde özne sözde, ikincisinde gerçek öznedir
C) Her iki cümlede de özne gerçek öznedir
D) Her iki cümlede de özne sözde öznedir
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu soruda, cümlelerdeki öznelerin türlerini doğru bir şekilde ayırt etmemiz isteniyor. Türkçede özneler, eylemi gerçekten yapan varlık olup olmamalarına göre "gerçek özne" ve "sözde özne" olarak ikiye ayrılır. Bu ayrımı iyi anlamak, cümle çözümlemesi yaparken size büyük kolaylık sağlayacaktır.
Şimdi gelin, bu iki özne türünü kısaca hatırlayalım:
- Gerçek Özne (Etken Özne): Cümledeki eylemi (yüklemi) bizzat gerçekleştiren, yapan varlıktır. Yüklem genellikle etken çatılıdır (yani fiil, işi yapanı doğrudan gösterir). "Kim?" veya "Ne?" sorularına cevap verir.
- Sözde Özne (Edilgen Özne): Cümledeki eylemi kendisi yapmayan, yapılan işten etkilenen ancak dil bilgisel olarak özne konumunda olan varlıktır. Yüklem genellikle edilgen çatılıdır (fiil, işin başkası tarafından yapıldığını belirten "-l" veya "-n" eklerini alır). Gerçek özne belli değildir veya belirtilmemiştir.
Şimdi sorumuzdaki cümleleri tek tek inceleyelim:
1. Cümle: "Maç ertelendi."
- Bu cümlede yüklem "ertelendi" fiilidir. "Ertelenmek" fiili, edilgen çatılıdır (fiildeki "-l" eki, işin başkası tarafından yapıldığını gösterir).
- "Ertelenen ne?" diye sorduğumuzda cevabı "Maç" olur.
- Peki, maç kendi kendini erteleyebilir mi? Hayır. Maç, erteleme eylemini yapan değil, bu eylemden etkilenen varlıktır. Erteleme işini yapan başkasıdır (örneğin, hakem, yönetim kurulu, hava koşulları vb.), ancak bu kişi veya kurum cümlede belirtilmemiştir.
- Bu nedenle, "Maç" kelimesi bu cümlede sözde özne görevindedir.
2. Cümle: "Yönetim kurulu maçı erteledi."
- Bu cümlede yüklem "erteledi" fiilidir. "Ertelemek" fiili, etken çatılıdır (işi yapan bellidir).
- "Erteleme işini yapan kim?" diye sorduğumuzda cevabı "Yönetim kurulu" olur.
- Yönetim kurulu, erteleme eylemini bizzat gerçekleştiren, yapan varlıktır.
- Bu nedenle, "Yönetim kurulu" kelime grubu bu cümlede gerçek özne görevindedir.
Sonuç olarak, birinci cümlede özne sözde özne iken, ikinci cümlede özne gerçek öznedir. Bu durum B seçeneğinde doğru bir şekilde ifade edilmiştir.
Cevap B seçeneğidir.
