4. "Yazar, bu romanında toplumsal sorunları ele almış, okuyucuyu düşündürmeyi başarmış."
Bu cümledeki anlatım bozukluğunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Özne-yüklem uyumsuzluğu
B) Yüklem eksikliği
C) Nesne eksikliği
D) Dolaylı tümleç eksikliği
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, verilen cümlede bir anlatım bozukluğu olup olmadığını ve varsa nedenini bulmamız isteniyor. Cümleyi dikkatlice inceleyelim:
"Yazar, bu romanında toplumsal sorunları ele almış, okuyucuyu düşündürmeyi başarmış."
Bu cümle, virgülle bağlanmış iki ayrı yargıdan (yan cümleden) oluşuyor. Anlatım bozuklukları genellikle bu tür sıralı veya bağlı cümlelerde, ortak kullanılan ögelerin (özne, nesne, tümleç, yüklem vb.) her iki yargıya da uymaması durumunda ortaya çıkar.
- Adım 1: Cümleyi yargılarına ayıralım ve ögelerini belirleyelim.
- Birinci yargı: "Yazar, bu romanında toplumsal sorunları ele almış."
- Özne: Yazar
- Dolaylı Tümleç: bu romanında
- Nesne: toplumsal sorunları
- Yüklem: ele almış
- İkinci yargı: "okuyucuyu düşündürmeyi başarmış."
- Özne: (Gizli özne: Yazar)
- Nesne: okuyucuyu düşündürmeyi
- Yüklem: başarmış
- Adım 2: Seçeneklerdeki anlatım bozukluğu türlerini ve cümleyle uyumlarını değerlendirelim.
- A) Özne-yüklem uyumsuzluğu: Birinci yargının öznesi "Yazar" (tekil), yüklemi "ele almış" (tekil). İkinci yargının gizli öznesi "Yazar" (tekil), yüklemi "başarmış" (tekil). Özne ve yüklemler arasında bir uyumsuzluk bulunmamaktadır.
- C) Nesne eksikliği: Birinci yargının nesnesi "toplumsal sorunları", ikinci yargının nesnesi "okuyucuyu düşündürmeyi"dir. Her iki yargının da kendi nesnesi vardır ve birbirleriyle uyumsuzluk yaratmazlar. Nesne eksikliği yoktur.
- D) Dolaylı tümleç eksikliği: "bu romanında" dolaylı tümleci, hem "ele almış" hem de "başarmış" yüklemleriyle uyumludur. Yani "Yazar, bu romanında toplumsal sorunları ele almış" ve "Yazar, bu romanında okuyucuyu düşündürmeyi başarmış" şeklinde düşünülebilir. Dolaylı tümleç eksikliği yoktur.
- Adım 3: "Yüklem eksikliği" seçeneğini inceleyelim.
- Cümlede iki farklı yüklem ("ele almış" ve "başarmış") bulunmaktadır. Ancak anlatım bozukluklarında "yüklem eksikliği" bazen, sıralı cümlelerde bir yüklemin tamamen eksik olması değil, iki yargı arasında anlamsal veya yapısal bir paralellik beklenirken, bir yargının yükleminin diğerine uymaması veya bir yüklemin tekrar edilmesi gerekirken edilmemesi durumunda da ortaya çıkar.
- Burada yazarın iki eylemi anlatılıyor: "toplumsal sorunları ele almak" ve "okuyucuyu düşündürmeyi başarmak". İkinci yargıda "başarmak" fiili kullanılarak bir "başarı" vurgulanmıştır. Eğer yazarın "toplumsal sorunları ele alması" da bir başarı olarak sunulmak isteniyorsa, birinci yargının da bu "başarı"yı ifade eden bir yüklemle tamamlanması gerekirdi.
- Cümledeki anlatım bozukluğunu gidermek için, "Yazar, bu romanında toplumsal sorunları ele almayı başarmış, okuyucuyu düşündürmeyi başarmış." şeklinde bir yapı kurulabilirdi. Ya da sadece "Yazar, bu romanında toplumsal sorunları ele almış ve okuyucuyu düşündürmeyi başarmış." denilerek iki farklı eylem belirtilebilirdi. Ancak mevcut yapıda, "başarmış" yüklemi ikinci yargıya aitken, birinci yargının da benzer bir "başarı" ifadesiyle tamamlanması gerektiği düşünülürse, birinci yargı için uygun bir yüklemin eksik olduğu kabul edilir. Yani, "ele almış" yüklemi, "başarmış" yüklemiyle aynı paralellikte bir "başarı"yı ifade etmediği için, ilk yargının da "başarmış" gibi bir yüklemle tamamlanması gerektiği varsayılır. Bu durumda, ilk yargı için "başarmış" yüklemi eksik kalmıştır.
Bu nedenle, cümlede "yüklem eksikliği" bulunmaktadır.
Cevap B seçeneğidir.
