3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "de/da" bağlacının yazımı ile ilgili bir hata vardır?
A) O da bizimle gelecekmiş.
B) Bu evde kimse kalmıyor.
C) Sinemaya gittikde onu gördüm.
D) Ayşe de projeye katılacak.
Merhaba sevgili öğrenciler,
Bugün "de/da" bağlacının yazımıyla ilgili bir soruyu adım adım inceleyeceğiz. Türkçede "de/da" yazımı, sıkça hata yapılan konulardan biridir. Bu konuyu iyi anlamak için iki farklı "de/da" durumunu bilmemiz gerekir:
- Bağlaç olan "de/da": Bu "de/da", cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamında büyük bir bozulma olmaz, sadece vurgu değişebilir. "Bile", "dahi", "ek olarak" anlamları katar. Her zaman ayrı yazılır ve asla "te/ta" şekline dönüşmez.
- Ek olan "-de/-da" (bulunma hâl eki): Bu "-de/-da", bir isme gelerek "nerede" sorusuna cevap verir, yani bulunma yeri veya zamanı bildirir. Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulur veya anlamsız hâle gelir. Her zaman bitişik yazılır ve ünlü uyumuna (kalınlık-incelik) ve ünsüz benzeşmesine (sertleşme) uyar. Yani "-de, -da, -te, -ta" şekillerine dönüşebilir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) O da bizimle gelecekmiş.
- Buradaki "da", bağlaçtır. Cümleden çıkarırsak "O bizimle gelecekmiş." cümlesi oluşur ve anlam bozulmaz, sadece "o bile" anlamı kaybolur. Ayrı yazılması doğrudur.
- B) Bu evde kimse kalmıyor.
- Buradaki "evde", bulunma hâl ekidir. "Nerede kalmıyor?" sorusuna "evde" cevabını verir. Cümleden çıkarırsak "Bu ev kimse kalmıyor." cümlesi anlamsız hâle gelir. Bitişik yazılması doğrudur.
- C) Sinemaya gittikde onu gördüm.
- Bu cümlede bir yazım hatası vardır. "Gittikde" kelimesi yanlıştır.
- Eğer buradaki "de" bağlaç olsaydı, ayrı yazılması gerekirdi: "Sinemaya gittik de onu gördüm." (Gittik, bir de onu gördük anlamında).
- Eğer buradaki "de" bulunma hâl eki olsaydı ve zaman anlamı katmak isteseydi, hem ünsüz benzeşmesine uyması hem de kelime köküne doğru şekilde eklenmesi gerekirdi. "Gittik" kelimesi 'k' sert ünsüzüyle bittiği için ek "-te" olmalıydı: "gittikte". Ancak "sinemaya gittiğimizde" (when we went to the cinema) yapısı daha doğru ve yaygın bir kullanımdır.
- "Gittikde" şeklindeki yazım, hem bağlaç hem de ek kurallarına uymadığı için hatalıdır. Bu, bağlaç olan "de/da" ile ek olan "-de/-da" arasındaki farkın karıştırılmasından kaynaklanan yaygın bir hatadır.
- D) Ayşe de projeye katılacak.
- Buradaki "de", bağlaçtır. Cümleden çıkarırsak "Ayşe projeye katılacak." cümlesi oluşur ve anlam bozulmaz, sadece "Ayşe bile" anlamı kaybolur. Ayrı yazılması doğrudur.
Bu durumda, "de/da" bağlacının yazımıyla ilgili hata C seçeneğindedir.
Cevap C seçeneğidir.
