Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dilek (tasarlama) kipi kullanılmıştır?
A) Dün akşam sinemaya gittik.
B) Yarın erken kalkmalıyım.
C) Bu kitabı geçen hafta okudum.
D) Her gün yürüyüş yapıyorum.
Türkçede fiillerin zaman ve anlam özelliklerini belirten eklere kip denir. Kipler iki ana başlık altında incelenir: Haber (Bildirme) Kipleri ve Dilek (Tasarlama) Kipleri.
Haber Kipleri, fiilin ne zaman (geçmişte, şimdi, gelecekte) yapıldığını bildirir. Bu kiplerde zaman anlamı esastır. (Örnek: -yor, -di, -miş, -ecek, -r)
Dilek (Tasarlama) Kipleri ise fiilin bir dilek, istek, şart, gereklilik veya emir anlamı taşıdığını bildirir. Bu kiplerde zaman anlamı yoktur, daha çok bir niyeti, gerekliliği veya koşulu ifade ederler. Başlıca dilek kipleri şunlardır:
- Gereklilik Kipi (-malı / -meli): Yapılması gereken, zorunlu olan bir işi bildirir. (Örnek: gelmeliyim, okumalısın)
- İstek Kipi (-a / -e): Bir isteği, dileği ifade eder. (Örnek: geleyim, okuyasın)
- Şart Kipi (-sa / -se): Bir eylemin gerçekleşmesini şarta bağlar. (Örnek: gelse, okusan)
- Emir Kipi (Eki yoktur, şahıs ekleriyle çekimlenir): Bir buyruğu, emri ifade eder. (Örnek: gel, okusun)
Şimdi seçenekleri bu bilgiler ışığında inceleyelim:
- A) Dün akşam sinemaya gittik. Buradaki fiil "gittik"tir. "-di" eki, eylemin geçmişte yapıldığını bildiren Görülen Geçmiş Zaman ekidir. Bu bir Haber Kipi'dir.
- B) Yarın erken kalkmalıyım. Buradaki fiil "kalkmalıyım"dır. "-malı" eki, bir gerekliliği veya zorunluluğu ifade eden Gereklilik Kipi'dir. Gereklilik kipi ise yukarıda da belirttiğimiz gibi Dilek (Tasarlama) Kipleri'nden biridir. Bu cümlede "erken kalkma" eyleminin bir gereklilik olduğu belirtilmiştir.
- C) Bu kitabı geçen hafta okudum. Buradaki fiil "okudum"dur. "-du" eki, eylemin geçmişte yapıldığını bildiren Görülen Geçmiş Zaman ekidir. Bu da bir Haber Kipi'dir.
- D) Her gün yürüyüş yapıyorum. Buradaki fiil "yapıyorum"dur. "-yor" eki, eylemin şu anda veya sürekli yapıldığını bildiren Şimdiki Zaman ekidir. Bu da bir Haber Kipi'dir.
Bu durumda, dilek (tasarlama) kipi kullanılan cümle B seçeneğidir.
Cevap B seçeneğidir.
