1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde seslenme ifadesinden sonra ünlem işareti doğru kullanılmıştır?
A) Eyvah yine mi geç kaldım
B) Hey, buraya bakar mısın
C) Sakın ha, o dosyalara dokunma
D) Lütfen, sessiz olur musunuz
Merhaba sevgili öğrenciler,
Bu soruda, seslenme ifadelerinden sonra ünlem işaretinin doğru kullanımını inceleyeceğiz. Türkçede seslenme, hitap ve uyarı bildiren sözlerden sonra ünlem işareti kullanılabilir. Eğer seslenme ifadesi çok güçlü değilse veya cümlenin devamında asıl duygu belirtiliyorsa, seslenme ifadesinden sonra virgül konulup ünlem işareti cümlenin sonuna da bırakılabilir. Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Eyvah yine mi geç kaldım
- "Eyvah" bir ünlem (interjection) ifadesidir ve pişmanlık, şaşkınlık gibi güçlü bir duyguyu belirtir. Bu tür ifadelerden sonra genellikle ünlem işareti (!) veya virgül (,) kullanılır. Ancak bu cümlede "Eyvah" kelimesinden sonra herhangi bir noktalama işareti kullanılmamış ve cümle soru işaretiyle (?) bitirilmiştir. Bu kullanım, "Eyvah" ifadesinin gerektirdiği noktalama açısından yanlıştır. Doğrusu "Eyvah!" veya "Eyvah, yine mi geç kaldım!" şeklinde olmalıdır.
- B) Hey, buraya bakar mısın
- "Hey" bir seslenme ifadesidir. Bu cümlede "Hey" kelimesinden sonra virgül (,) kullanılmış ve cümle soru işaretiyle (?) bitirilmiştir. Bu kullanım, hafif bir seslenme ve ardından gelen bir soru için dil bilgisi kurallarına uygundur. Ancak soruda özellikle "ünlem işareti"nin doğru kullanımını arıyoruz. Bu seçenekte seslenme ifadesinden sonra ünlem işareti kullanılmamıştır.
- C) Sakın ha, o dosyalara dokunma
- "Sakın ha" çok güçlü bir uyarı ve yasaklama ifadesidir. Bu ifade, kendiliğinden ünlem değeri taşıyan bir "seslenme ifadesi"dir. Türk Dil Kurumu'na göre, seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra ünlem işareti konulabileceği gibi, bu sözlerden sonra virgül konulup ünlem işareti cümlenin sonuna da bırakılabilir. Bu cümlede "Sakın ha" ifadesinden sonra virgül (,) kullanılmıştır. Cümle bir emir cümlesi olduğu için, tam ve güçlü bir ifade için cümlenin sonuna ünlem işareti (!) konulması beklenir ("Sakın ha, o dosyalara dokunma!"). Ancak, "Sakın ha" ifadesinin kendisi güçlü bir uyarı olduğu ve virgülün bu tür durumlarda ünlem işaretinin cümlenin sonunda kullanılacağının bir işareti olabileceği göz önüne alındığında, diğer seçeneklere göre ünlem işaretinin kullanımıyla en ilişkili ve doğruya en yakın seçenektir. Diğer seçeneklerde ya noktalama yanlıştır ya da ünlem işareti kullanımı beklenmez.
- D) Lütfen, sessiz olur musunuz
- "Lütfen" bir rica ifadesidir. Bu cümlede "Lütfen" kelimesinden sonra virgül (,) kullanılmış ve cümle soru işaretiyle (?) bitirilmiştir. Bu kullanım, nazik bir rica ve ardından gelen bir soru için dil bilgisi kurallarına uygundur. Ancak bu seçenekte de seslenme ifadesinden sonra ünlem işareti kullanılmamıştır ve cümlenin genel yapısı ünlem işareti gerektirmez.
Yukarıdaki analizlere göre, A seçeneğindeki noktalama kesinlikle yanlıştır. B ve D seçenekleri dil bilgisi açısından doğru olsa da, "seslenme ifadesinden sonra ünlem işareti" kullanımını içermemektedir. C seçeneğinde ise "Sakın ha" gibi güçlü bir uyarı ifadesi kullanılmıştır. Her ne kadar virgül ile ayrılıp cümlenin sonunda ünlem işareti olmasa da, "Sakın ha" ifadesinin kendisi ünlem değeri taşıdığı ve bu tür ifadelerden sonra virgül kullanılarak ünlem işaretinin cümlenin sonuna bırakılması kuralına uygun bir başlangıç yaptığı için, bu soru bağlamında en doğru kullanım olarak kabul edilebilir.
Cevap C seçeneğidir.
