5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "de/da"nın yazımı doğrudur?
A) Bu akşamki yemekte balıkda var.
B) Toplantıda herkes fikrini söyledi.
C) O konuyu arkadaşımda biliyor.
D) Sınava hazırlanırken testde çözdüm.
Sevgili öğrenciler, "de/da" bağlacının ve "-de/-da" ekinin yazımı, Türkçede sıkça karıştırılan ama aslında çok basit kuralları olan bir konudur. Gelin, bu soruyu adım adım inceleyerek doğru yazımı birlikte öğrenelim.
Öncelikle, "de/da"nın yazım kurallarını hatırlayalım:
- Bağlaç olan "de/da": Her zaman ayrı yazılır. Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulmaz veya çok az değişir. "Bile" anlamı katar. Hiçbir zaman "-te/-ta" şekline dönüşmez.
- Ek olan "-de/-da" (bulunma hâl eki): Her zaman bitişik yazılır. Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulur. Bulunma veya zaman bildirir. Ünsüz benzeşmesi kuralına göre "-te/-ta" şekline dönüşebilir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Bu akşamki yemekte balıkda var.
- Buradaki "balıkda" kelimesindeki "da"yı cümleden çıkaralım: "Bu akşamki yemekte balık var." Cümlenin anlamı bozulmuyor, hatta "balık bile var" anlamı katıyor. Bu durumda "da" bağlaçtır ve ayrı yazılması gerekir. Doğrusu "balık da" olmalıdır. Bu nedenle A seçeneği yanlıştır.
- B) Toplantıda herkes fikrini söyledi.
- Buradaki "Toplantıda" kelimesindeki "da"yı cümleden çıkaralım: "Toplantı herkes fikrini söyledi." Cümlenin anlamı tamamen bozuluyor. Bu durumda "da" bulunma hâl ekidir ve bitişik yazılması gerekir. "Toplantı" kelimesi ünlü harfle bittiği için ünsüz benzeşmesi (sertleşme) kuralı uygulanmaz. Bu nedenle "Toplantıda" yazımı doğrudur.
- C) O konuyu arkadaşımda biliyor.
- Buradaki "arkadaşımda" kelimesindeki "da"yı cümleden çıkaralım: "O konuyu arkadaşım biliyor." Cümlenin anlamı bozulmuyor, "arkadaşım bile biliyor" anlamı katıyor. Bu durumda "da" bağlaçtır ve ayrı yazılması gerekir. Doğrusu "arkadaşım da" olmalıdır. Bu nedenle C seçeneği yanlıştır.
- D) Sınava hazırlanırken testde çözdüm.
- Buradaki "testde" kelimesindeki "de"yi cümleden çıkaralım: "Sınava hazırlanırken test çözdüm." Cümlenin anlamı tamamen bozuluyor. Bu durumda "de" bulunma hâl ekidir ve bitişik yazılması gerekir. Ancak "test" kelimesi sert ünsüz olan "t" ile bittiği için, ünsüz benzeşmesi (sertleşme) kuralına göre "-de" eki "-te"ye dönüşmelidir. Doğrusu "testte" olmalıdır. Bu nedenle D seçeneği yanlıştır.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, "de/da"nın yazımının doğru olduğu tek seçenek B seçeneğidir.
Cevap B seçeneğidir.
