Fiilimsi ve çekimli fiil arasındaki fark Test 2

🎓 Fiilimsi ve çekimli fiil arasındaki fark Test 2 - Ders Notu

Merhaba sevgili öğrenciler! Bu ders notu, "Fiilimsi ve çekimli fiil arasındaki fark Test 2" testinde karşılaşacağınız temel konuları sade ve anlaşılır bir dille özetlemek için hazırlandı. Amacımız, fiilimsileri ve çekimli fiilleri kolayca ayırt etmenizi sağlamak.

📌 Fiilimsiler (Eylemsiler) Nedir?

Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerinden türeyen, ancak fiil özelliğini büyük ölçüde kaybederek cümlede isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen kelimelerdir. Bir nevi "fiilden bozma" kelimeler diyebiliriz.

• Fiil kök veya gövdelerine özel ekler getirilerek oluşurlar.
• Kip (zaman/dilek) ve şahıs (kişi) ekleri almazlar. Bu yüzden çekimli fiil değildirler.
• Cümlede genellikle isim, sıfat veya zarf olarak görev yaparlar.
• Olumsuzluk eki (-ma/-me) alabilirler.
• Tek başlarına bir cümlenin yüklemi olamazlar (bazı özel durumlar hariç, bu seviyede böyle düşünelim).

💡 İpucu: Fiilimsiler, bir eylemi anlatsalar da, o eylemin ne zaman yapıldığını veya kim tarafından yapıldığını kesin olarak belirtmezler. Sadece eylemin adını, niteliğini veya nasıl/ne zaman yapıldığını bildirirler.

📝 Fiilimsi Türleri ve Ekleri

Fiilimsiler, cümlede üstlendikleri göreve göre üç ana türe ayrılır:

1. İsim-Fiil (Mastar): Fiile isim özelliği kazandırır. Bir eylemin adını ifade eder. Ekleri: -ma, -ış, -mak

• -ma / -me: "Kitap okuma alışkanlığı çok önemlidir." (Okuma eyleminin adı)
• -ış / -iş / -uş / -üş: "Onun gülüşü herkesi etkiledi." (Gülme eyleminin adı)
• -mak / -mek: "Su içmek sağlığa faydalıdır." (İçme eyleminin adı)

⚠️ Dikkat: "-ma/-me" eki, isim-fiil eki olabileceği gibi, olumsuzluk eki de olabilir. Cümledeki anlamına ve görevine bakmalısın. Eğer bir eylemin adıysa isim-fiil, eylemi olumsuz yapıyorsa olumsuzluk ekidir. (Örn: "Buraya gelme!" (olumsuzluk) vs. "Gelme zamanı geldi." (isim-fiil))

2. Sıfat-Fiil (Ortaç): Fiile sıfat özelliği kazandırır. Bir ismi niteleyerek veya belirterek kullanılır. Ekleri: -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş (Bu ekleri "Anası mezar dikecekmiş" diye kodlayabilirsin.)

• -an / -en: "Koşan adam yoruldu." (Adamın niteliği)
• -ası / -esi: "Görülesi yerler vardı." (Yerin niteliği)
• -maz / -mez: "Dönülmez bir yola girdik." (Yolun niteliği)
• -ar / -er / -ır / -ir / -ur / -ür / -r: "Güler yüzlü bir insandı." (Yüzün niteliği)
• -dık / -dik / -duk / -dük (-tık / -tik / -tuk / -tük): "Geldiği günü hatırlıyorum." (Günün niteliği)
• -acak / -ecek: "Gelecek nesillere örnek olalım." (Nesillerin niteliği)
• -mış / -miş / -muş / -müş: "Pişmiş aş, soğuk yenmez." (Aşın niteliği)

⚠️ Dikkat: Sıfat-fiiller bazen niteledikleri isim düşerek adlaşabilir. Bu durumda "adlaşmış sıfat-fiil" adını alır. (Örn: "Gelenler içeri girsin." (Gelen insanlar/kişiler anlamında))

3. Zarf-Fiil (Bağ-Fiil / Ulaç): Fiile zarf özelliği kazandırır. Cümlede genellikle eylemin nasıl veya ne zaman yapıldığını bildirir. Ekleri oldukça fazladır: -ken, -alı, -esiye, -madan, -ınca, -ıp, -arak, -dıkça, -r...-maz, -a...-a, -casına, -maksızın, -dığında vb.

• -ken: "Ders çalışırken uyuyakalmışım." (Uyuma eyleminin zamanı)
• -alı / -eli: "Buraya geleli çok değişti." (Değişme eyleminin zamanı)
• -arak / -erek: "Kitabı okuyarak öğrendi." (Öğrenme eyleminin şekli)
• -ıp / -ip / -up / -üp: "Yemeği yiyip dışarı çıktı." (Çıkma eyleminin zamanı/sırası)
• -ınca / -ince / -unca / -ünce: "Kapı çalınca açtım." (Açma eyleminin zamanı)

💡 İpucu: Zarf-fiiller, cümlede yükleme sorulan "Nasıl?" veya "Ne zaman?" sorularına cevap verirler.

📌 Çekimli Fiil Nedir?

Çekimli fiiller, bir işi, oluşu veya hareketi, belirli bir kişi (ben, sen, o vb.) ve belirli bir zaman (geçmiş, şimdiki, gelecek) veya dilek (emir, şart, istek, gereklilik) kipine bağlı olarak bildiren kelimelerdir. Cümlenin asıl eylemini, yani yüklemini oluştururlar.

• Fiil kök veya gövdelerine kip (zaman/dilek) ve şahıs (kişi) ekleri getirilerek oluşurlar.
• Cümlede genellikle yüklem görevi görürler.
• Bir eylemin kim tarafından, ne zaman veya hangi dilekle yapıldığını açıkça gösterirler.
• Olumsuzluk eki (-ma/-me) alabilirler.

📝 Örnekler:

• Dün akşam film izledim. (Kim? Ben. Ne zaman? Geçmiş zaman.)
• Her sabah koşuya çıkarız. (Kim? Biz. Ne zaman? Her sabah - geniş zaman.)
• Yarın size gelecekler. (Kim? Onlar. Ne zaman? Gelecek zaman.)
• Keşke şimdi burada olsan. (Kim? Sen. Dilek-şart kipi.)
• Derslerine iyi çalışmalısın. (Kim? Sen. Gereklilik kipi.)

💡 İpucu: Çekimli fiiller, cümlenin "yükünü çeken", asıl eylemi belirten ve cümlenin tamamlanmasını sağlayan kelimelerdir.

📌 Fiilimsi ve Çekimli Fiil Arasındaki Temel Fark

Fiilimsi ve çekimli fiil arasındaki en önemli ve temel fark, çekimli fiillerin kişi ve zaman/kip eki alarak çekimlenmesi, fiilimsilerin ise bu ekleri almayarak çekimlenmemesidir.

• Çekimli Fiil: Bir eylemin kim tarafından (şahıs) ve ne zaman veya hangi niyetle (kip/zaman) yapıldığını bildirir. Cümlenin yüklemidir.
• Fiilimsi: Bir eylemin adını, özelliğini veya nasıl/ne zaman yapıldığını bildirir; ancak kim tarafından ve ne zaman yapıldığını kesin olarak belirtmez. Cümlede isim, sıfat veya zarf görevi görür.

📝 Karşılaştırmalı Örnekler:

• Çekimli Fiil: "Her gün kitap okurum." (Ben okurum - şahıs ve zaman eki almış.)
• Fiilimsi (İsim-Fiil): "Kitap okumak en büyük zevkimdir." (Okuma eyleminin adı.)
• Çekimli Fiil: "Dün yolda bir çocuk koşuyordu." (O koşuyordu - şahıs ve zaman eki almış.)
• Fiilimsi (Sıfat-Fiil): "Koşan çocuk düştü." (Çocuğun niteliği.)
• Çekimli Fiil: "Eve geç geldim." (Ben geldim - şahıs ve zaman eki almış.)
• Fiilimsi (Zarf-Fiil): "Eve gelince beni ara." (Arama eyleminin zamanı.)

⚠️ Dikkat: Bazı ekler hem fiilimsi hem de çekimli fiil eki olarak karşımıza çıkabilir (örn. "-mış/-miş" sıfat-fiil eki veya öğrenilen geçmiş zaman eki). Kelimenin cümledeki görevine ve kip/şahıs eki alıp almadığına bakmak, doğru ayrımı yapmanın anahtarıdır.

💡 İpucu: Bir kelimenin fiilimsi mi çekimli fiil mi olduğunu anlamak için, ona farklı şahıs zamirlerini ("ben, sen, o, biz, siz, onlar") veya farklı zaman eklerini ("-ecek, -di, -yor") getirmeyi deneyin. Eğer bu ekleri alıp anlamlı bir eylem bildirebiliyorsa çekimli fiildir. Eğer almıyor ve bir ismin, sıfatın veya zarfın yerine geçiyorsa fiilimsidir.