9. Hangi cümlede "de" kelimeye bitişik yazılmıştır?
A) Sen de mi Erol?
B) Bu soruyu ben de çözemedim.
C) Dolaptaki yemekleri bitirmeliyiz.
D) O da bizim takımda oynuyor.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, Türkçede sıkça karıştırılan "de/da" bağlacı ile "-de/-da" ekinin yazım kurallarını hatırlayacağız. Bu kuralı öğrenmek, yazım yanlışlarını önlemek için çok önemlidir.
- Öncelikle, "de/da"nın iki farklı görevi olduğunu unutmayalım:
- Bağlaç olan "de/da": Cümlede "dahi, bile, ayrıca" anlamları katar. Her zaman kelimeden ayrı yazılır. Kendisinden önceki kelimenin son sesine göre "te/ta" şekline dönüşmez (yani her zaman "de" veya "da" olarak kalır). Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulmaz, sadece bir vurgu veya ekleme anlamı kaybolur.
- Ek olan "-de/-da" (bulunma hâl eki): Kelimeye bitişik yazılır ve "nerede?" sorusuna cevap verir (evde, okulda, rafta gibi). Kendisinden önceki kelimenin son sesine göre "te/ta" şekline dönüşebilir (fıstıkçı şahap kuralı: dolapta, sepette gibi). Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulur veya cümle anlamsız hale gelir.
- Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim ve "de/da"yı cümleden çıkarmayı deneyelim:
- A) Sen de mi Erol?
- Buradaki "de"yi çıkaralım: "Sen mi Erol?" Cümle anlamsızlaşmıyor, sadece "Sen de mi geldin?" veya "Sen de mi bu işe karıştın?" gibi bir anlamdaki "dahi" vurgusu kayboluyor. Bu, bağlaç olan "de"dir ve ayrı yazılması doğrudur.
- B) Bu soruyu ben de çözemedim.
- Buradaki "de"yi çıkaralım: "Bu soruyu ben çözemedim." Cümle anlamsızlaşmıyor, sadece "başkaları gibi ben de" anlamındaki vurgu kayboluyor. Bu da bağlaç olan "de"dir ve ayrı yazılması doğrudur.
- C) Dolaptaki yemekleri bitirmeliyiz.
- Buradaki "de" (aslında "ta" şeklindedir) kelimenin içinde, "Dolap-ta-ki" şeklinde yer alıyor. "Dolap" kelimesine gelen "-ta" eki, bulunma hâl ekidir ("nerede?" sorusuna cevap verir: dolapta). Bu eki cümleden çıkarmayı deneyelim: "Dolapki yemekleri bitirmeliyiz." Gördüğünüz gibi cümle anlamsız hale geldi. Bu, kelimeye bitişik yazılması gereken bir ektir. Dolayısıyla, bu cümlede "de" (yani "-ta") kelimeye bitişik yazılmıştır.
- D) O da bizim takımda oynuyor.
- İlk "da"yı çıkaralım: "O bizim takımda oynuyor." Cümle anlamsızlaşmıyor, sadece "başkaları gibi o da" anlamındaki vurgu kayboluyor. Bu, bağlaç olan "da"dır ve ayrı yazılması doğrudur. (Cümledeki ikinci "takımda" kelimesindeki "da" ise bulunma hâl ekidir ve bitişik yazılmıştır, ancak soru ilk "de/da"yı hedeflemektedir ve ayrı yazılan bir bağlaç örneğidir.)
Bu incelemeler sonucunda, "de"nin kelimeye bitişik yazıldığı seçeneğin C olduğu açıkça görülmektedir.
Cevap C seçeneğidir.
