🧬 2026 TYT Biyoloji: Endositoz ve Ekzositoz ile Hücre Zarından Madde Geçişi
Hücrelerimizin hayatta kalması için gerekli maddeleri alması ve atıklarını dışarı atması gerekiyor. Bu işlem, hücre zarı aracılığıyla gerçekleşir. Bazı küçük moleküller doğrudan zardan geçebilirken, büyük moleküller için farklı yöntemler kullanılır:
Endositoz ve
Ekzositoz.
📦 Endositoz Nedir?
Endositoz, hücrenin dış ortamdan büyük molekülleri veya partikülleri içeri alması işlemidir. Bu işlem sırasında hücre zarı, alınacak maddeyi sarar ve bir kese oluşturarak içeri taşır. Üç ana endositoz çeşidi vardır:
- 📌 Fagositoz (Hücre Yemesi): Hücrenin büyük katı partikülleri (bakteriler, hücre kalıntıları vb.) almasıdır.
Örneğin, akyuvarların mikropları yok etmesi fagositoz ile olur.
- 💧 Pinositoz (Hücre İçmesi): Hücrenin sıvıları ve küçük çözünmüş molekülleri almasıdır.
Hücre zarı içeri doğru çökerek küçük kesecikler oluşturur ve sıvıyı içine alır.
- 🔑 Reseptör Aracılı Endositoz: Hücrenin belirli molekülleri (hormonlar, vitaminler vb.) almasıdır.
Hücre zarında bulunan reseptörler, bu moleküllere bağlanır ve endositozu tetikler.
📤 Ekzositoz Nedir?
Ekzositoz, hücrenin içindeki büyük molekülleri veya atık maddeleri dışarı atması işlemidir. Bu işlem sırasında, hücre içindeki kesecikler (veziküller) hücre zarına doğru hareket eder, zarla kaynaşır ve içindeki maddeleri dışarı bırakır.
- 🎯 Hormon Salgılanması: Endokrin hücreleri hormonları ekzositoz ile kana salgılar.
- 🧪 Sindirim Enzimleri Salgılanması: Pankreas hücreleri sindirim enzimlerini ekzositoz ile ince bağırsağa salgılar.
- 🗑️ Atık Madde Atılması: Hücreler, metabolik atıklarını ekzositoz ile dışarı atar.
⚖️ Hücre Zarından Madde Geçişi: Genel Bakış
Hücre zarından madde geçişi, hücrenin yaşamı için hayati öneme sahiptir. Küçük moleküller (su, oksijen, karbondioksit gibi) zardan doğrudan geçebilirken, büyük moleküller (proteinler, karbonhidratlar gibi) ve iyonlar için taşıyıcı proteinler veya endositoz/ekzositoz gibi mekanizmalar kullanılır.
*
Küçük Moleküller:
- ➡️ Basit Difüzyon: Maddelerin çok yoğun oldukları ortamdan az yoğun oldukları ortama kendiliğinden geçişidir.
- 💧 Ozmoz: Suyun yarı geçirgen bir zardan, çok yoğun olduğu ortamdan az yoğun olduğu ortama geçişidir.
*
Büyük Moleküller ve İyonlar:
- 🧬 Kolaylaştırılmış Difüzyon: Taşıyıcı proteinler yardımıyla maddelerin zardan geçişidir.
- 🚀 Aktif Taşıma: ATP enerjisi kullanılarak maddelerin az yoğun oldukları ortamdan çok yoğun oldukları ortama taşınmasıdır.
Örneğin, sodyum-potasyum pompası.
- 📦 Endositoz ve Ekzositoz: Büyük moleküllerin hücre içine alınması veya dışarı atılmasıdır.
