🎓 Sıfat-fiil ekleri (-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş) Test 2 - Ders Notu
Bu ders notu, "Sıfat-fiil ekleri" testi için ihtiyacın olan tüm temel bilgileri kapsar. Testte başarılı olmak için sıfat-fiillerin tanımını, eklerini, görevlerini ve özellikle çekimli fiillerden nasıl ayrıldığını iyi anlamalısın.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler) Nedir?
Fiilimsiler, fiillerden türeyen ancak fiilin tüm özelliklerini taşımayan kelimelerdir. Fiil kök veya gövdelerine belirli ekler gelerek oluşurlar ve cümlede isim, sıfat veya zarf gibi görev yaparlar.
- Fiil anlamını korurlar ama kişi ve zaman ekleri almazlar.
- Yan cümlecik kurmaya yararlar.
- Olumsuzluk eki (-ma, -me) alabilirler.
📌 Sıfat-fiiller (Ortaklar)
Sıfat-fiiller, fiil kök veya gövdelerine gelerek onları cümle içinde sıfat görevinde kullanan eklerdir. Yani, bir varlığı veya kavramı nitelerler.
- Bir ismin önüne gelerek o ismi açıklarlar. (Örnek: koşan adam, okunacak kitap)
- İsim düşerse, sıfat-fiil adlaşmış sıfat-fiil olur.
💡 İpucu: Sıfat-fiillerin eklerini akılda tutmak için "Anası mezar dikecekmiş" kodlamasını kullanabilirsin.
📌 Sıfat-fiil Ekleri ve Özellikleri
Şimdi sıfat-fiil eklerini ve her birinin özelliklerini inceleyelim:
1. -an (-en)
Bu ek, genellikle şimdiki zaman veya geniş zaman anlamı katar ve eylemi yapanı belirtir.
- Örnek: "Gelen gideni aratır." (Gelen kişi, giden kişi)
- Örnek: "Yolda yürüyen çocuk düştü." (Yürüyen çocuk)
2. -ası (-esi)
Bu ek, genellikle dilek, istek, gereklilik veya olasılık anlamı katar. Çoğunlukla "Allah kahredesi" gibi kalıplaşmış ifadelerde veya eski metinlerde görülür.
- Örnek: "Görülesi yerler vardı orada." (Görülmeye değer yerler)
- Örnek: "Ölesiye sevmek." (Ölümüne sevmek)
3. -mez (-maz)
Bu ek, olumsuzluk ve geniş zaman anlamı katarak eylemin sürekliliğini veya imkansızlığını belirtir. Genellikle "geniş zamanın olumsuzu" gibi kullanılır.
- Örnek: "Çözülmez bir problem." (Çözülemeyen problem)
- Örnek: "Görünmez kaza." (Görülmeyen kaza)
4. -ar (-er, -ır, -ir, -ur, -ür, -r)
Bu ek, genellikle geniş zaman anlamı katar ve eylemin genel bir özelliğini veya her zaman yapıldığını belirtir.
- Örnek: "Koşar adım geldi." (Koşan adım)
- Örnek: "Yazar kasa bozuldu." (Yazan kasa)
5. -dik (-dık, -duk, -dük, -tık, -tik, -tuk, -tük)
Bu ek, geçmiş zaman anlamı katar ve eylemin belirli bir zamanda yapıldığını veya bilindiğini ifade eder. Genellikle "benim bildiğim", "senin gördüğün" gibi sahiplik ekleriyle kullanılır.
- Örnek: "Okuduğum kitap çok güzeldi." (Benim okuduğum kitap)
- Örnek: "Gördüğümüz manzara harikaydı." (Bizim gördüğümüz manzara)
6. -ecek (-acak)
Bu ek, gelecek zaman anlamı katar ve eylemin henüz yapılmadığını, gelecekte yapılacağını veya beklendiğini ifade eder.
- Örnek: "Gelecek hafta sınav var." (Gelecek olan hafta)
- Örnek: "Yapılacak işler listesi." (Yapılması gereken işler)
7. -miş (-mış, -muş, -müş)
Bu ek, öğrenilen geçmiş zaman anlamı katar. Eylemin başkalarından öğrenildiğini veya sonradan fark edildiğini belirtir.
- Örnek: "Pişmiş aş su katılmaz." (Pişen aş)
- Örnek: "Çürümüş meyveleri ayır." (Çürüyen meyveler)
📌 Adlaşmış Sıfat-fiil
Sıfat-fiiller, niteledikleri isim düştüğünde o ismin yerine geçerek adlaşabilirler. Bu duruma "adlaşmış sıfat-fiil" denir.
- Bir ismin yerini tutar ve ismin aldığı ekleri alabilir.
- Örnek: "Yaralıya yardım ettik." (Yaralı insan -> Yaralı)
- Örnek: "Gelenler otursun." (Gelen insanlar -> Gelenler)
- Örnek: "Okuduklarım aklıma takıldı." (Okuduğum şeyler -> Okuduklarım)
💡 İpucu: Bir sıfat-fiilin önündeki ismi hayalinde canlandırabiliyorsan, o adlaşmış sıfat-fiildir.
⚠️ Önemli Ayırım: Sıfat-fiil mi, Çekimli Fiil mi?
Bazı sıfat-fiil ekleri (-mez, -ar, -ecek, -miş) aynı zamanda çekimli fiil ekleriyle benzerlik gösterir. Bu durum, özellikle testlerde karıştırılmana neden olabilir. Ayırt etmek için şunlara dikkat etmelisin:
- Sıfat-fiil: Bir ismi niteler, yani bir ismin önünde bulunur veya adlaşarak ismin yerini tutar. Cümlede yüklem olmaz.
- Çekimli Fiil: Cümlede yüklem görevindedir. Kişi ve zaman anlamı taşır. Bir varlığı nitelemez.
Örnekler:
- "Bu, kırılmaz bir cam." (Sıfat-fiil: Cama özellik katıyor.)
- "Bu cam kolay kolay kırılmaz." (Çekimli Fiil: Cümlenin yüklemi, olumsuz geniş zaman.)
- "Gelecek yıl tatil yapacağız." (Sıfat-fiil: Yılı niteliyor.)
- "Yarın bize gelecek." (Çekimli Fiil: Cümlenin yüklemi, gelecek zaman.)
- "Tanıdık bir yüz gördüm." (Sıfat-fiil: Yüzü niteliyor.)
- "Onu okuldan tanıdık." (Çekimli Fiil: Cümlenin yüklemi, geçmiş zaman.)
- "Pişmiş yemekleri severim." (Sıfat-fiil: Yemekleri niteliyor.)
- "Yemekler çok güzel pişmiş." (Çekimli Fiil: Cümlenin yüklemi, öğrenilen geçmiş zaman.)
⚠️ Dikkat: Cümlenin tamamını okumadan karar verme! Kelimenin görevini ve anlamını bağlam içinde değerlendir.
📝 Genel Tekrar ve İpuçları
- Sıfat-fiiller, fiillerden türeyen ve sıfat görevi yapan kelimelerdir.
- Ekleri "Anası mezar dikecekmiş" kodlamasıyla aklında tut.
- Adlaşmış sıfat-fiiller, niteledikleri isim düştüğünde oluşur.
- Özellikle -mez, -ar, -ecek, -miş eklerine dikkat et; bunlar hem sıfat-fiil hem de çekimli fiil olabilir. Ayırımı cümlenin tamamına bakarak yap!
- Bol bol örnek çözerek konuyu pekiştir.
