🎓 LGS inkılap tarihi deneme sınavı Test 2 - Ders Notu
Bu ders notu, LGS inkılap tarihi deneme sınavı Test 2'de karşılaşabileceğin Birinci Dünya Savaşı, Mondros Ateşkes Antlaşması, işgaller, cemiyetler, Kuvâ-yi Milliye ve Mustafa Kemal'in Milli Mücadele'yi başlatma sürecindeki önemli adımlarını özetlemektedir.
📌 Birinci Dünya Savaşı (1914-1918)
Birinci Dünya Savaşı, 20. yüzyılın başında dünya siyasi haritasını kökten değiştiren büyük bir çatışmadır. Osmanlı Devleti de bu savaşta yer almıştır.
- Savaşın Genel Nedenleri:
- Sanayi İnkılabı'nın getirdiği hammadde ve pazar arayışı.
- Sömürgecilik yarışı.
- Devletler arası bloklaşmalar (İtilaf ve İttifak Devletleri).
- Milliyetçilik akımının etkisi.
- Silahlanma yarışı.
- Savaşın Başlaması: Avusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesiyle tetiklenmiştir.
- Osmanlı Devleti'nin Savaşa Girmesi:
- İttihat ve Terakki yöneticilerinin Alman hayranlığı.
- Kaybedilen toprakları geri alma isteği (Turancılık).
- Devletin siyasi yalnızlıktan kurtulma çabası.
- Almanya'nın desteğiyle kapitülasyonlardan kurtulma düşüncesi.
- İngiltere'den kaçan Goben ve Breslav gemilerinin Osmanlı'ya sığınması ve Osmanlı bayrağı çekerek Rus limanlarını bombalamasıyla savaşa girildi.
- Osmanlı'nın Savaştığı Cepheler:
- Taarruz Cepheleri (Saldırı): Kafkas (Rusya'ya karşı, Enver Paşa, Sarıkamış faciası, Rus İhtilali sonrası Kars, Ardahan, Batum geri alındı), Kanal (İngiltere'ye karşı, Mısır'ı geri alma).
- Savunma Cepheleri: Çanakkale (İtilaf Devletleri'nin İstanbul'a ulaşma ve Rusya'ya yardım götürme çabası engellendi, Mustafa Kemal'in yıldızı parladı), Irak (İngilizlerin Basra petrollerine ulaşmasını engelleme), Hicaz-Yemen (Kutsal toprakları koruma), Suriye-Filistin (İngiliz ilerleyişini durdurma).
- Yardım Cepheleri: Galiçya, Makedonya, Romanya (Müttefiklere yardım).
💡 İpucu: Osmanlı Devleti, Çanakkale Cephesi hariç tüm cephelerde genellikle başarısız olmuştur. Ancak Çanakkale Zaferi, savaşın süresini uzatmış ve Mustafa Kemal'in tanınmasını sağlamıştır.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)
Osmanlı Devleti'nin Birinci Dünya Savaşı'ndan çekilmek zorunda kaldığı ve fiilen sona erdiği antlaşmadır. Limni Adası'nın Mondros Limanı'nda imzalanmıştır.
- Önemli Maddeleri:
- 7. Madde: "İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik yeri işgal edebileceklerdir." (Bu madde, Anadolu'daki işgallerin hukuki dayanağını oluşturmuştur.)
- 24. Madde: "Doğu Anadolu'daki altı ilde (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebileceklerdir." (Bu madde, Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti kurma amacı taşımıştır.)
- Sınırların korunması ve iç güvenliğin sağlanması dışındaki tüm Osmanlı orduları terhis edilecek.
- Osmanlı donanması İtilaf Devletleri'nin gözetimine bırakılacak.
- Tüneller, demiryolları, telgraf hatları İtilaf Devletleri'nin kontrolüne geçecek.
- İtilaf Devletleri, kömür, mazot gibi yakıtları Türkiye'den temin edebilecek.
⚠️ Dikkat: Mondros Ateşkes Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğini gösteren bir belgedir. Özellikle 7. ve 24. maddeler, Anadolu'nun işgaline zemin hazırlamıştır.
📌 İşgaller ve Milli Mücadele'nin Başlangıcı
Mondros sonrası başlayan işgallere karşı Türk milleti, bölgesel direnişler ve cemiyetler kurarak tepki göstermiştir.
- İşgallerin Başlaması:
- Antlaşmanın imzalanmasının hemen ardından İtilaf Devletleri, Anadolu'nun çeşitli yerlerini işgal etmeye başlamıştır (Musul, İskenderun, Antalya, Konya, Adana, Maraş, Antep, Urfa, İzmir vb.).
- 15 Mayıs 1919'da İzmir'in Yunanlılar tarafından işgali, Türk halkının tepkisini artırmış ve Milli Mücadele'nin fitilini ateşlemiştir.
- Milli Cemiyetler (Yararlı Cemiyetler):
- İşgallere karşı bölgesel direnişi örgütleyen, halkın bilinçlenmesini sağlayan cemiyetlerdir.
- Örnekler: Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Kilikyalılar Cemiyeti, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Milli Kongre Cemiyeti.
- Özellikleri: Bölgeseldirler, ulusal bağımsızlığı amaçlarlar, basın-yayın yoluyla halkı bilinçlendirmeye çalışırlar.
- Zararlı Cemiyetler:
- Milli Varlığa Düşman Cemiyetler: İstanbul Hükümeti'nin politikalarını destekleyen, manda ve himayeyi savunan veya saltanat ve hilafete bağlı kalmayı isteyen cemiyetlerdir (Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası, Teali İslam Cemiyeti, Kürt Teali Cemiyeti, İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Wilson Prensipleri Cemiyeti).
- Azınlık Cemiyetleri: Büyük devletlerin desteğiyle kendi bağımsız devletlerini kurmayı amaçlayan cemiyetlerdir (Mavri Mira, Pontus Rum Cemiyeti, Hınçak ve Taşnak Cemiyetleri).
- Kuvâ-yi Milliye (Milli Kuvvetler):
- İşgallere karşı halkın kendi imkanlarıyla oluşturduğu düzensiz silahlı direniş birlikleridir.
- Özellikleri: Bölgeseldir, ihtiyaçlarını halktan karşılarlar, düzenli ordu değillerdir, düşmanı yavaşlatmışlar ancak tamamen durduramamışlardır.
- Faydaları: Halkın direniş ruhunu canlı tutmuş, düşmanı oyalamış, düzenli ordunun kurulmasına zaman kazandırmıştır.
💡 İpucu: Milli Mücadele'nin ilk aşamasında bölgesel direnişler (Kuvâ-yi Milliye) ve cemiyetler etkili olmuştur. Ancak ulusal bir liderlik ve düzenli ordu ihtiyacı zamanla ortaya çıkmıştır.
📌 Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı ve Genelgeler Dönemi
Mustafa Kemal Paşa, Milli Mücadele'yi başlatmak ve örgütlemek amacıyla Anadolu'ya geçmiştir.
- Samsun'a Çıkış (19 Mayıs 1919):
- Mustafa Kemal, 9. Ordu Müfettişi olarak İstanbul Hükümeti tarafından Karadeniz'deki karışıklıkları önlemek ve halkın elindeki silahları toplamak göreviyle Samsun'a gönderilmiştir.
- Ancak onun asıl amacı, milli direnişi örgütlemektir.
- Samsun Raporu (22 Mayıs 1919):
- Mustafa Kemal, Samsun'da yaptığı gözlemler sonucunda İstanbul Hükümeti'ne bir rapor göndermiştir.
- Raporda: İzmir'in işgalinin haksız olduğu, işgallerin protesto edilmesi gerektiği, Türk milletinin bağımsızlık için kararlı olduğu belirtilmiştir.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919):
- Mustafa Kemal, Samsun'dan Havza'ya geçerek bu genelgeyi yayımlamıştır.
- Maddeleri: İşgaller protesto edilmeli, mitingler düzenlenmeli, gösteriler sırasında azınlıklara zarar verilmemeli.
- Önemi: Milli bilinci uyandırmaya yönelik ilk adımdır. İşgallere karşı ilk kez kitlesel tepki çağrısı yapılmıştır.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
- Mustafa Kemal, Rauf Orbay, Refet Bele, Ali Fuat Cebesoy'un imzasıyla yayımlanmıştır (Kazım Karabekir ve Cemal Paşa'dan onay alınmıştır).
- Maddeleri:
- "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Milli Mücadele'nin gerekçesi)
- "İstanbul Hükümeti, üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir. Bu durum milletimizi yok saymaktadır." (Milli Mücadele'nin gerekçesi)
- "Milletin bağımsızlığını, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Milli Mücadele'nin amacı ve yöntemi - Milli egemenlik vurgusu)
- Her ilden seçilecek delegelerle Sivas'ta ulusal bir kongre toplanacaktır.
- Doğu illeri adına Erzurum'da bir kongre toplanacaktır.
⚠️ Dikkat: Amasya Genelgesi, Milli Mücadele'nin programını ortaya koyan, amaç ve yöntemini belirten ilk belgedir. "Milletin azim ve kararı" ifadesi, ilk kez milli egemenlik ilkesine vurgu yapmıştır.
📌 Milli Kongreler Dönemi
Amasya Genelgesi'nde alınan kararlar doğrultusunda bölgesel ve ulusal kongreler toplanmıştır.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919):
- Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti tarafından toplanmıştır.
- Mustafa Kemal ve Rauf Orbay, askerlik görevlerinden istifa ederek sivil olarak kongreye katılmışlardır.
- Önemli Kararlar:
- "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." (İlk kez milli sınırlardan bahsedildi.)
- "Kuvâ-yi Millîye'yi etkin, Millî iradeyi hâkim kılmak esastır." (Milli egemenlik vurgusu.)
- "Manda ve himaye kabul edilemez." (Tam bağımsızlık ilkesi ilk kez açıkça reddedildi.)
- Geçici bir hükümet kurulacaktır.
- Doğu Anadolu'daki cemiyetler "Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi.
- Temsil Heyeti oluşturuldu (başkanı Mustafa Kemal).
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919):
- Tüm yurdu kapsayan ulusal bir kongredir.
- Önemli Kararlar:
- Erzurum Kongresi kararları onaylanmıştır (Milli sınırlar, Kuvâ-yi Millîye'yi etkin, Millî iradeyi hâkim kılmak, manda ve himaye reddi).
- Tüm milli cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmiştir. (Milli Mücadele tek merkezden yönetilecektir.)
- Temsil Heyeti'nin yetkileri tüm yurdu kapsayacak şekilde genişletilmiştir. (Hükümet gibi hareket etme yetkisi.)
- İrade-i Milliye adıyla bir gazete çıkarılması kararlaştırıldı.
💡 İpucu: Erzurum Kongresi bölgesel toplanmasına rağmen ulusal kararlar almıştır. Sivas Kongresi ise hem toplanış hem de aldığı kararlar açısından tamamen ulusal niteliktedir. Manda ve himayenin kesin olarak reddedilmesi tam bağımsızlık yolunda atılan en önemli adımlardan biridir.
📌 Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî
Milli Mücadele'nin İstanbul Hükümeti ve Osmanlı Meclisi ile ilişkilerinin son aşamasıdır.
- Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919):
- Temsil Heyeti (Mustafa Kemal) ile İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) arasında yapılmıştır.
- Önemi: İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'nin varlığını resmen tanımıştır.
- Alınan Kararlar: Mebusan Meclisi'nin toplanması kararlaştırılmıştır. (Ancak meclisin İstanbul dışında toplanması isteği kabul edilmemiştir.)
- Temsil Heyeti'nin Ankara'ya Gelişi (27 Aralık 1919):
- Mustafa Kemal ve Temsil Heyeti, Batı cephesine yakınlığı, demiryolu ulaşımı ve güvenli olması nedeniyle Ankara'yı Milli Mücadele'nin merkezi olarak seçmiştir.
- Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin Açılması (12 Ocak 1920):
- Seçimler yapıldı ve meclis İstanbul'da açıldı.
- Mustafa Kemal'in isteği üzerine mecliste "Felah-ı Vatan Grubu" kuruldu.
- Misak-ı Millî (Ulusal Ant):
- Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde "Felah-ı Vatan Grubu" tarafından kabul edilen ve tüm dünyaya ilan edilen ulusal bağımsızlık ilkeleridir (28 Ocak 1920).
- Maddeleri:
- Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandığı sırada işgal edilmemiş Osmanlı toprakları bir bütündür, parçalanamaz. (Milli sınırlar kesin olarak belirlendi.)
- Kars, Ardahan, Batum (Elviye-i Selase) için gerekirse halk oylaması (plebisit) yapılabilir.
- Batı Trakya'nın durumu için halk oylaması yapılabilir.
- Arap topraklarının geleceği halk oylamasıyla belirlenmelidir.
- Boğazların güvenliği sağlanırsa uluslararası ticarete açılabilir.
- Azınlıklara, komşu ülkelerdeki Müslümanlara verilen haklar kadar hak verilecektir.
- Siyasi, adli ve mali gelişmemizi engelleyen her türlü sınırlama (kapitülasyonlar) kaldırılmalıdır. (Tam bağımsızlık vurgusu.)
⚠️ Dikkat: Misak-ı Millî, Milli Mücadele'nin siyasi manifestosudur. Tam bağımsızlık ve milli sınırlar konularında hiçbir taviz verilmeyeceğini tüm dünyaya ilan etmiştir. Bu kararlar üzerine İtilaf Devletleri İstanbul'u resmen işgal etmiştir.
📌 TBMM'nin Açılması (23 Nisan 1920)
Misak-ı Millî'nin ilan edilmesi üzerine İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u işgal etmesi ve Mebusan Meclisi'ni dağıtması, yeni bir meclis kurma ihtiyacını doğurmuştur.
- İstanbul'un Resmen İşgali (16 Mart 1920):
- İtilaf Devletleri, Misak-ı Millî kararları üzerine İstanbul'u resmen işgal etti.
- Mebusan Meclisi dağıtıldı, bazı milletvekilleri tutuklandı.
- TBMM'nin Açılması:
- Mustafa Kemal, İstanbul'un işgali üzerine Ankara'da olağanüstü yetkilere sahip bir meclisin toplanması çağrısı yaptı.
- 23 Nisan 1920'de Ankara'da Büyük Millet Meclisi açıldı.
- Özellikleri:
- Kurucu meclistir.
- Güçler birliği ilkesi (yasama, yürütme, yargı yetkileri mecliste toplandı) benimsenmiştir.
- Meclis hükümeti sistemi vardır (Hükümetin başkanı meclis başkanıdır, bakanlar tek tek meclis tarafından seçilir).
- Demokratik, ulusal ve savaş meclisidir.
- Olağanüstü yetkilere sahiptir.
- Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir ilkesi benimsenmiştir.
