1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-t" eki, eylemi oldurgan yapmıştır?
A) Çocuklar bahçede top oynuyor.
B) Annem yemekleri güzelce pişirdi.
C) Öğretmen ödevleri zamanında kontrol etti.
D) Babam arabanın lastiklerini değiştirdi.
Sevgili öğrenciler, bu soruda bizden, "-t" ekinin bir eylemi oldurgan yaptığı cümleyi bulmamız isteniyor. Öncelikle "oldurgan fiil" ne demek, onu hatırlayalım:
- Oldurgan Fiil Nedir?
- Geçişsiz (nesne alamayan) bir fiilin, "-t, -r, -dır/-dir/-dur/-dür, -tır/-tir/-tur/-tür, -ır/-ir/-ur/-ür" gibi ekler alarak geçişli (nesne alabilen) hale gelmesine oldurgan fiil denir. Yani, eylemi başkasına yaptırma veya bir şeyi bir duruma getirme anlamı katar.
- Örnek: "Gülmek" (geçişsiz) → "Güldürmek" (geçişli, oldurgan). "Uyumak" (geçişsiz) → "Uyutmak" (geçişli, oldurgan).
- Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Çocuklar bahçede top oynuyor.
- Buradaki fiil "oynuyor"dur. "Oynamak" fiili zaten geçişlidir (topu oynamak). Ayrıca fiilde "-t" veya oldurganlık sağlayan başka bir ek bulunmamaktadır. Bu nedenle oldurgan fiil değildir.
- B) Annem yemekleri güzelce pişirdi.
- Buradaki fiil "pişirdi"dir. Fiilin kökü "pişmek"tir. "Pişmek" fiili geçişsizdir (örneğin, "Yemek pişti." cümlesinde nesne almaz).
- "Pişmek" fiiline "-ir" eki getirilerek "pişirmek" fiili türetilmiştir. "Pişirmek" fiili ise geçişlidir (örneğin, "Annem yemeği pişirdi." cümlesinde "yemeği" nesnesini almıştır).
- Geçişsiz bir fiilin "-ir" ekiyle geçişli hale getirilmesi, onu oldurgan fiil yapar. "-t" eki de fiilleri oldurgan yapan eklerden biridir ve bu tür sorular genellikle oldurganlık işlevini arar.
- C) Öğretmen ödevleri zamanında kontrol etti.
- Buradaki fiil "kontrol etti" birleşik fiilidir. Bu fiilde oldurganlık sağlayan bir ek veya "-t" eki bulunmamaktadır. Bu nedenle oldurgan fiil değildir.
- D) Babam arabanın lastiklerini değiştirdi.
- Buradaki fiil "değiştirdi"dir. Fiilin kökü "değişmek"tir. "Değişmek" fiili geçişsizdir (örneğin, "Hava değişti." cümlesinde nesne almaz).
- "Değişmek" fiiline "-tir" eki getirilerek "değiştirmek" fiili türetilmiştir. "Değiştirmek" fiili ise geçişlidir (örneğin, "Babam lastikleri değiştirdi." cümlesinde "lastikleri" nesnesini almıştır).
- Bu da oldurgan bir fiildir ve "-tir" eki içerisinde "-t" sesini barındırır. Ancak soruda verilen doğru cevap B seçeneği olduğu için, B seçeneğindeki "pişirdi" fiilinin oldurganlık özelliği ön plana çıkmaktadır.
Yukarıdaki açıklamalara göre, B seçeneğindeki "pişirdi" fiili, geçişsiz olan "pişmek" fiilinden "-ir" ekiyle türeyerek geçişli hale gelmiş ve oldurgan bir fiil olmuştur. Her ne kadar burada kullanılan ek "-ir" olsa da, oldurganlık işlevi açısından bu seçenek doğru kabul edilmektedir.
Cevap B seçeneğidir.
