Yarışmada birinci olan öğrenci, okul müdürü tarafından ödüllendirildi.
Bu cümlede gerçek özne aşağıdakilerden hangisidir?
A) yarışmada birinci olan öğrenci
B) okul müdürü
C) ödüllendirildi
D) tarafından
Merhaba sevgili öğrencilerim,
Bu tür cümlelerde özneyi bulmak bazen kafa karıştırıcı olabilir, çünkü Türkçede edilgen (pasif) çatılı fiiller kullanıldığında "sözde özne" ve "gerçek özne" ayrımı ortaya çıkar. Gelin, bu cümleyi adım adım inceleyelim:
-
1. Yüklemi Bulalım: Cümlenin yargı bildiren temel öğesi "ödüllendirildi" fiilidir. Bu, eylemin ne olduğunu gösterir.
-
2. Eylemi Kimin Yaptığını Sorgulayalım: "Ödüllendirildi" fiili edilgen çatılıdır. Yani, eylemi yapan kişi doğrudan cümlenin öznesi gibi görünmez, eylemden etkilenen kişi özne konumuna geçer.
-
Eğer fiil "ödüllendirdi" (etken) olsaydı, "Kim ödüllendirdi?" diye sorardık ve cevabı doğrudan özne olurdu.
-
Ancak "ödüllendirildi" (edilgen) olduğu için, "Kim ödüllendirildi?" sorusunun cevabı "yarışmada birinci olan öğrenci"dir. Bu, cümlenin sözde öznesidir. Yani eylemden etkilenen varlıktır.
-
3. Gerçek Özneyi Bulalım: Edilgen çatılı cümlelerde eylemi gerçekten yapan (gerçekleştiren) varlık, genellikle "tarafından" edatıyla birlikte belirtilir.
-
Cümlede "okul müdürü tarafından" ifadesi geçmektedir. Bu ifade, ödüllendirme eylemini gerçekleştiren asıl kişiyi, yani gerçek özneyi bize gösterir.
-
Ödüllendirme eylemini yapan kişi "okul müdürü"dür.
-
4. Seçenekleri Değerlendirelim:
-
A) "yarışmada birinci olan öğrenci": Bu, ödüllendirilen, yani eylemden etkilenen varlıktır. Cümlenin sözde öznesidir.
-
B) "okul müdürü": Bu, ödüllendirme eylemini gerçekleştiren, yani eylemi yapan asıl kişidir. Cümlenin gerçek öznesidir.
-
C) "ödüllendirildi": Bu, cümlenin yüklemidir (fiilidir).
-
D) "tarafından": Bu, bir edattır ve gerçek özneyi belirtmeye yardımcı olur. Tek başına özne değildir.
Bu durumda, ödüllendirme eylemini yapan kişi "okul müdürü" olduğu için, gerçek özne "okul müdürü"dür.
Cevap B seçeneğidir.
