Fiilde çatı KPSS Test 2

🎓 Fiilde çatı KPSS Test 2 - Ders Notu

Bu ders notu, KPSS'de sıkça karşılaşılan "Fiilde Çatı" konusunu temelden alarak, fiillerin özne ve nesne ile kurduğu ilişkileri sade bir dille anlamanıza yardımcı olmayı amaçlar. Testte başarılı olmak için bu temel bilgileri iyi kavramak önemlidir.

📌 Fiilde Çatı Nedir?

Fiilde çatı, bir fiilin yüklem olduğu cümlede, o fiilin özne ve nesne ile olan ilişkisini gösteren özelliğidir. Her fiilin bir çatısı vardır, ancak isim cümlelerinde çatı özelliği aranmaz.

• Fiilde çatı, fiilin cümlede üstlendiği görevi ve anlamı belirler.
• Cümlede yüklem olan sözcük fiil değilse (isim veya isim soylu ise) çatı özelliği aranmaz. Örneğin: "O çok çalışkandı." (İsim cümlesi)

💡 İpucu: Çatı özelliği sadece fiil cümlelerinde aranır. Bir cümlede yüklem isimse, çatı özelliği yoktur. Bu, eleme sorularında size zaman kazandırır.

📌 Özne-Yüklem İlişkisine Göre Çatılar

Fiillerin özne ile olan ilişkisine göre dörde ayrılırlar. Burada önemli olan, eylemi kimin gerçekleştirdiği veya eylemden kimin etkilendiğidir.

📌 Etken Fiil

Eylemi gerçekleştiren gerçek bir öznenin (gizli özne de olabilir) bulunduğu fiillerdir. Cümlede "kim?" veya "ne?" sorularına cevap veren bir özne vardır.

• Fiil, öznenin kendisi tarafından yapıldığını ifade eder.
• Genellikle çatı ekleri (-n, -l, -ş) almazlar.
• Örnek: "Öğrenci kitabı okudu." (Okuyan: Öğrenci - Gerçek özne)
• Örnek: "Dün akşam çok güldük." (Gülen: Biz - Gizli özne)

📌 Edilgen Fiil

Eylemi yapanın belli olmadığı, eylemden etkilenen varlığın (sözde özne) özne görevini üstlendiği fiillerdir. Fiil mutlaka "-n" veya "-l" çatı eklerinden birini alır.

• Eylemi kimin yaptığı bilinmez, eylem başkası tarafından yapılır.
• Cümlede "sözde özne" bulunur. Sözde özne, aslında nesne olan ancak özne görevi üstlenen ögedir.
• Fiil köküne "-n" veya "-l" ekleri gelir.
• Örnek: "Kapı açıldı." (Açan kim belli değil, kapı kendi kendine açılmadı.)
• Örnek: "Sınav soruları dağıtıldı." (Dağıtan kim belli değil.)

⚠️ Dikkat: Edilgen çatılı fiillerde gerçek özne yoktur, bunun yerine sözde özne bulunur. Bu, etken fiillerle en büyük farkıdır.

📌 Dönüşlü Fiil

Eylemi yapan öznenin, yaptığı işten yine kendisinin etkilendiği fiillerdir. Fiil "-n" veya "-l" çatı eklerini alır, ancak edilgen fiilden farklı olarak gerçek bir öznesi vardır.

• Özne hem işi yapar hem de işten etkilenir.
• Fiil köküne "-n" veya "-l" ekleri gelir.
• Örnek: "Çocuk aynada tarandı." (Taranan da çocuk, tarama eylemini yapan da çocuk.)
• Örnek: "Yaşlı adam koltuğuna oturdu." (Oturan da o, oturma eyleminden etkilenen de o.)

💡 İpucu: Dönüşlü fiillerde "kendi kendine" anlamı vardır. Edilgen fiillerde ise "başkası tarafından" anlamı gizlidir. Ekler aynı olsa da anlam farkına dikkat edin!

📌 İşteş Fiil

Eylemin birden çok özne tarafından karşılıklı veya birlikte yapıldığını bildiren fiillerdir. Fiil mutlaka "-ş" çatı ekini alır.

• Eylem ya karşılıklı (mektuplaşmak, selamlaşmak) ya da birlikte (uçuşmak, bekleşmek) yapılır.
• Fiil köküne "-ş" eki gelir.
• Örnek (Karşılıklı): "İki arkadaş selamlaştı."
• Örnek (Birlikte): "Kuşlar gökyüzünde uçuşuyordu."

⚠️ Dikkat: "-ş" eki alan her fiil işteş olmayabilir. Örneğin "gelişmek" fiilinde "-ş" eki vardır ama işteş değildir. Anlamına bakmak önemlidir.

📌 Nesne-Yüklem İlişkisine Göre Çatılar

Fiillerin nesne alıp alamamasına göre dörde ayrılırlar. Bu ayrım, fiilin bir nesneyi etkileyip etkilemediği ile ilgilidir.

📌 Geçişli Fiil

Nesne alabilen fiillerdir. Yükleme "neyi?", "kimi?" veya "ne?" soruları sorulduğunda cevap alınabilir. Ayrıca fiilin önüne "onu" kelimesi getirilebiliyorsa geçişlidir.

• Eylem bir nesneyi etkiler.
• Örnek: "Çocuk elmayı yedi." (Neyi yedi? Elmayı - Nesne var.)
• Örnek: "O kitabı okudu." ("Onu okudu" diyebiliriz.)

📌 Geçişsiz Fiil

Nesne alamayan fiillerdir. Yükleme "neyi?", "kimi?" veya "ne?" soruları sorulduğunda cevap alınamaz. Fiilin önüne "onu" kelimesi getirilemez.

• Eylem bir nesneyi etkilemez, sadece özne üzerinde kalır.
• Örnek: "Bebek uyudu." (Neyi uyudu? Kimi uyudu? Cevap yok.)
• Örnek: "Misafirler geldi." ("Onu geldi" diyemeyiz.)

💡 İpucu: Bir fiilin geçişli mi geçişsiz mi olduğunu anlamak için en pratik yol, fiilin önüne "onu" kelimesini getirmektir. Anlamlı oluyorsa geçişli, olmuyorsa geçişsizdir.

📌 Ettirgen Fiil

Geçişli bir fiile "-r, -t, -tır (-dir)" eklerinden biri getirilerek fiilin geçişlilik derecesinin artırılmasıdır. Eylemi başkasına yaptırma anlamı taşır.

• Zaten geçişli olan bir fiil, bu eklerle tekrar geçişli yapılır.
• Özne, eylemi başkasına yaptırır.
• Örnek: "Kitabı oku-du." (Geçişli) -> "Kitabı oku-t-tu." (Ettirgen - başkasına okuttu)
• Örnek: "Yazıyı yaz-dı." (Geçişli) -> "Yazıyı yaz-dır-dı." (Ettirgen - başkasına yazdırdı)

⚠️ Dikkat: Ettirgen fiillerde iki özne varmış gibi düşünebilirsiniz: işi yaptıran ve işi yapan. Ancak cümlede genellikle işi yaptıran özne belirtilir.

📌 Oldurgan Fiil

Geçişsiz bir fiile "-r, -t, -tır (-dir)" eklerinden biri getirilerek fiilin geçişli hale getirilmesidir. Fiil, bu eklerle nesne alabilir hale gelir.

• Geçişsiz bir fiil, bu eklerle geçişli hale getirilir.
• Örnek: "Bebek uyu-du." (Geçişsiz) -> "Bebeği uyu-t-tu." (Oldurgan - "onu uyuttu" diyebiliriz)
• Örnek: "Çocuk gül-dü." (Geçişsiz) -> "Çocuğu gül-dür-dü." (Oldurgan - "onu güldürdü" diyebiliriz)

💡 İpucu: Ettirgen ve oldurgan arasındaki farkı anlamak için ekin geldiği fiilin ilk halinin geçişli mi geçişsiz mi olduğuna bakın. Geçişli ise ettirgen, geçişsiz ise oldurgandır.