Merhaba sevgili öğrenciler, bu soruda bir cümlenin fiilinin çatı özelliklerini bulmamız isteniyor. Fiil çatısı, fiilin özne ve nesne ile olan ilişkisini gösterir. İki ana başlık altında incelenir: Özne-Yüklem İlişkisi ve Nesne-Yüklem İlişkisi.
- Öncelikle cümlemizdeki fiili bulalım: "Müdür bey, toplantıda yeni projeleri anlattı." Fiilimiz "anlattı" kelimesidir.
- Şimdi fiilimizin özne-yüklem ilişkisini (çatısını) inceleyelim:
- Fiili kimin gerçekleştirdiğine bakalım. "Anlattı" eylemini gerçekleştiren "Müdür bey"dir. Cümlenin öznesi ("Müdür bey") işi bizzat kendisi yapmıştır.
- Fiilde edilgenlik (işin başkası tarafından yapılması, -l, -n ekleri), dönüşlülük (işi yapıp kendine dönmesi, -l, -n ekleri) veya işteşlik (işin karşılıklı ya da birlikte yapılması, -ş eki) bildiren bir ek bulunmamaktadır.
- Bu durumda fiilimiz Etken çatılıdır. Yani özne, eylemi doğrudan kendisi gerçekleştirmiştir.
- Sıra geldi fiilimizin nesne-yüklem ilişkisini (çatısını) incelemeye:
- Fiile "neyi?" veya "kimi?" sorularını sorarak nesne alıp almadığını kontrol edelim. "Müdür bey neyi anlattı?" diye sorduğumuzda cevabımız "yeni projeleri" olur.
- Fiil "yeni projeleri" şeklinde bir belirtili nesne alabildiği için Geçişli çatılıdır.
- Fiilimiz "anlatmak" zaten geçişli bir fiildir. "Oldurgan" olması için geçişsiz bir fiilin geçişli yapılması (örneğin: "ölmek" (geçişsiz) -> "öldürmek" (oldurgan)), "ettirgen" olması için ise geçişli bir fiilin başkasına yaptırılması (örneğin: "okumak" (geçişli) -> "okutmak" (ettirgen)) gerekir. "Anlattı" fiilinde bu tür bir durum söz konusu değildir.
- Sonuç olarak, "anlattı" fiili hem Etken hem de Geçişli özelliktedir.
Şimdi seçeneklerimize bakalım:
- A) Etken - Oldurgan (Yanlış, oldurgan değil)
- B) Etken - Geçişli (Doğru)
- C) Edilgen - Geçişsiz (Yanlış, edilgen ve geçişsiz değil)
- D) İşteş - Geçişli (Yanlış, işteş değil)
Cevap B seçeneğidir.
