6. "Dün gece pencereler şiddetli rüzgârla açıldı." cümlesi için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Öznesine göre etken, nesnesine göre geçişlidir
B) Öznesine göre edilgen, nesnesine göre geçişsizdir
C) Öznesine göre dönüşlü, nesnesine göre geçişlidir
D) Öznesine göre işteş, nesnesine göre geçişsizdir
Sevgili öğrenciler, bu soruda fiilin çatı özelliklerini, yani öznesine ve nesnesine göre durumunu inceleyeceğiz. Cümlemiz: "Dün gece pencereler şiddetli rüzgârla açıldı."
- Fiili Belirleyelim: Cümlemizin fiili "açıldı" kelimesidir.
- Öznesine Göre Fiil Çatısı (Etken, Edilgen, Dönüşlü, İşteş):
- Bir fiilin öznesine göre çatısını bulmak için, işi yapanın kim olduğunu veya işten etkilenenin durumunu inceleriz.
- "Açıldı" fiilinde, pencerelerin kendi kendine açılmadığını, bir başkası (rüzgâr) tarafından açıldığını anlıyoruz. Ancak cümlede işi yapan "rüzgâr" kelimesi özne konumunda değildir, "pencereler" kelimesi özne konumundadır.
- Fiil "-l" ekini almıştır ("aç-ıl-dı"). Bu ek, fiilin edilgen veya dönüşlü olduğunu gösterir.
- Pencereler kendi kendini açamayacağı için (yani işi yapıp tekrar kendine döndüremeyeceği için dönüşlü olamaz), işin başkası tarafından yapıldığını ve işten etkilenenin özne olduğunu anlıyoruz. Bu durum, fiilin edilgen olduğunu gösterir. (Burada "şiddetli rüzgârla" ifadesi, işi yapanı belirten bir edat tümlecidir, özne değildir.)
- Nesnesine Göre Fiil Çatısı (Geçişli, Geçişsiz):
- Bir fiilin nesnesine göre çatısını bulmak için, fiilin başına "onu" kelimesini getirip anlamlı olup olmadığına bakarız.
- "Açıldı" fiilinin başına "onu" kelimesini getirelim: "Onu açıldı." Bu ifade anlamsızdır.
- Edilgen çatılı fiiller genellikle nesne alamazlar, yani geçişsiz olurlar. Çünkü aktif cümledeki nesne ("pencereleri"), edilgen cümlede özne ("pencereler") konumuna geçer ve fiil artık doğrudan bir nesne almaz.
- Bu nedenle, "açıldı" fiili geçişsizdir.
- Sonuç: Fiilimiz öznesine göre edilgen, nesnesine göre geçişsizdir.
Bu durumda doğru seçenek B şıkkıdır.
Cevap B seçeneğidir.
