8. "Dedikoducu insanlar toplumda güven vermez."
Bu cümledeki altı çizili sözcüğün yapılış şekli aşağıdakilerden hangisidir?
A) Basit sözcük
B) Türemiş sözcük
C) Birleşik sözcük
D) Birleşik yapılı sözcük
Sevgili öğrenciler, bu soruda altı çizili sözcüğün yapılış şeklini bulmamız isteniyor. Türkçe'de sözcükler yapılarına göre basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üç ana gruba ayrılır. Şimdi "Dedikoducu" sözcüğünü adım adım inceleyelim:
- Öncelikle altı çizili sözcüğümüz "Dedikoducu".
- Bir sözcüğün yapısını incelerken, o sözcüğün kökünü ve aldığı ekleri doğru bir şekilde tespit etmemiz gerekir.
- "Dedikoducu" sözcüğünün kökü veya gövdesi "dedikodu"dur. "Dedikodu" sözcüğü, "dedi" ve "kodu" fiillerinin birleşmesiyle oluşmuş bir birleşik sözcüktür (geçmişte "dedi kodu" şeklinde kullanılırdı). Ancak bizden istenen "dedikodu" sözcüğünün yapısı değil, "dedikoducu" sözcüğünün yapısıdır.
- "Dedikodu" sözcüğüne "-cu" eki gelmiştir.
- Türkçede ekler ikiye ayrılır:
- Çekim Ekleri: Sözcüğün anlamını veya türünü değiştirmeyen, sadece cümledeki görevini belirten eklerdir (örn: ev-ler, gel-di, masa-da). Çekim eki alan sözcükler basit yapılı kabul edilir.
- Yapım Ekleri: Sözcüğün anlamını veya türünü değiştiren, ondan yeni bir sözcük türeten eklerdir (örn: göz-lük, gör-gü, ev-li). Yapım eki alan sözcükler türemiş yapılı kabul edilir.
- Şimdi "-cu" ekine bakalım: "Dedikodu" (bir eylem veya durumun adı) sözcüğüne "-cu" eki geldiğinde, "dedikodu yapan kişi" anlamına gelen "dedikoducu" sözcüğü oluşur. Bu ek, sözcüğün anlamını tamamen değiştirmiş ve yeni bir kavram (dedikodu yapan kişi) ortaya çıkarmıştır. Bu nedenle "-cu" eki bir yapım ekidir.
- Bir sözcük, köküne veya gövdesine yapım eki alarak yeni bir anlam kazandığında, o sözcüğe türemiş sözcük denir.
- Öyleyse, "dedikodu" sözcüğüne yapım eki olan "-cu" ekinin gelmesiyle oluşan "dedikoducu" sözcüğü türemiş yapılı bir sözcüktür.
- Diğer seçenekleri de kısaca değerlendirelim:
- A) Basit sözcük: Yapım eki almamış sözcüklerdir (örn: ev, kalem, geldi). "Dedikoducu" yapım eki aldığı için basit değildir.
- C) Birleşik sözcük: En az iki sözcüğün birleşmesiyle oluşan sözcüklerdir (örn: gecekondu, bilgisayar). "Dedikoducu" tek bir kök ve bir ekten oluştuğu için birleşik değildir (kökü olan "dedikodu" birleşik olsa da, "dedikoducu" sözcüğünün tamamı birleşik değildir, türemiştir).
- D) Birleşik yapılı sözcük: Bu ifade genellikle "birleşik sözcük" ile eş anlamlı kullanılır veya cümle/fiil yapılarında farklı anlamlar taşıyabilir. Ancak tek bir sözcüğün yapısı sorulduğunda, "birleşik sözcük" terimi tercih edilir. "Dedikoducu" bu kategoriye girmez.
Bu açıklamalar ışığında, "Dedikoducu" sözcüğü yapım eki aldığı için türemiş sözcüktür.
Cevap B seçeneğidir.
