İş, oluş, hareket bildiren kelimeler Test 2

🎓 İş, oluş, hareket bildiren kelimeler Test 2 - Ders Notu

Bu ders notu, "İş, oluş, hareket bildiren kelimeler Test 2" kapsamında karşılaşabileceğin fiiller, fiilimsiler ve fiil çatıları gibi temel dil bilgisi konularını sade ve anlaşılır bir dille özetlemektedir. Testte başarılı olmak için bu konulara hakim olman önemlidir.

📌 Fiiller ve Anlam Özellikleri

Fiiller, varlıkların yaptığı işleri, içinde bulundukları durumları veya geçirdikleri oluşları bildiren kelimelerdir. Fiiller anlamlarına göre üç ana gruba ayrılır:

• İş (Kılış) Fiilleri: Bir öznenin isteğiyle gerçekleşen ve bir nesneyi etkileyen fiillerdir. "Neyi?", "Kimi?" sorularına cevap verirler.
  📝 Örnek: okumak, yazmak, taşımak, görmek. (Kitabı okudu, Mektubu yazdı.)
• Oluş Fiilleri: Öznenin iradesi dışında kendiliğinden gerçekleşen, bir durumdan başka bir duruma geçişi anlatan fiillerdir. Genellikle zamanla meydana gelen değişiklikleri ifade eder.
  📝 Örnek: büyümek, sararmak, paslanmak, yaşlanmak. (Çiçekler büyüdü, Yapraklar sarardı.)
• Durum Fiilleri: Öznenin içinde bulunduğu durumu anlatan, bir nesneyi etkilemeyen fiillerdir. "Neyi?", "Kimi?" sorularına cevap vermezler.
  📝 Örnek: uyumak, oturmak, gülmek, beklemek. (Çocuk uyuyor, Misafirler oturuyor.)

💡 İpucu: Bir fiilin önüne "onu" kelimesini getirebiliyorsan, o fiil genellikle bir iş (kılış) fiilidir.

📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)

Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek türetilen, fiil özelliğini tamamen kaybetmeyip cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen kelimelerdir. Üç çeşidi vardır:

📝 İsim-Fiiller (Mastar)

Fiillere "-ma / -me", "-ış / -iş / -uş / -üş", "-mak / -mek" ekleri getirilerek oluşturulan ve isim gibi kullanılan kelimelerdir.

• Bu ekler fiili isim yapar.
  📝 Örnek: Yazma sanatı, Gülüşü çok güzeldi, Buraya gelmek istiyorum.
• ⚠️ Dikkat: "-ma / -me" eki olumsuzluk ekiyle karıştırılmamalıdır. Olumsuzluk eki fiilin anlamını değiştirirken, isim-fiil eki fiili isim yapar. (Gülme! -olumsuzluk / Gülme sanatı -isim-fiil)
• Bazı isim-fiiller kalıcı isim haline gelebilir ve fiilimsi özelliğini kaybeder. (Dondurma, Çakmak, Yemek)

📝 Sıfat-Fiiller (Ortaç)

Fiillere "-an / -en", "-ası / -esi", "-maz / -mez", "-ar / -er / -ır / -ir / -ur / -ür / -r", "-dık / -dik / -duk / -dük", "-acak / -ecek", "-mış / -miş / -muş / -müş" ekleri getirilerek oluşturulan ve cümle içinde sıfat görevi üstlenen kelimelerdir.

• Bir ismi nitelerler veya adlaşarak ismin yerini tutarlar (adlaşmış sıfat-fiil).
  📝 Örnek: Koşan çocuk (sıfat), Görülesi yerler (sıfat), Gelecek zaman (sıfat).
• Adlaşmış Sıfat-Fiil: Niteledikleri isim düştüğünde sıfat-fiil, ismin görevini üstlenir.
  📝 Örnek: Gelenler otursun. (Gelen insanlar)
• ⚠️ Dikkat: Sıfat-fiil ekleri, zaman ekleriyle karıştırılabilir. Sıfat-fiiller bir ismi nitelerken, zaman ekleri fiili yüklem yapar. (Koşar adım - sıfat-fiil / O her gün koşar. - geniş zaman)

📝 Zarf-Fiiller (Bağ-Fiil / Ulaç)

Fiillere "-ken", "-alı / -eli", "-madan / -meden", "-ınca / -ince / -unca / -ünce", "-ip / -ıp / -up / -üp", "-arak / -erek", "-dıkça / -dikçe / -dukça / -dükçe", "-r...-maz / -r...-mez", "-esiye / -asıya", "-mek üzere", "-diğinde / -dığında", "-cesine" gibi ekler getirilerek oluşturulan ve cümle içinde zarf görevi üstlenen kelimelerdir.

• Yüklemi durum veya zaman yönünden tamamlarlar. "Nasıl?", "Ne zaman?" sorularına cevap verirler.
  📝 Örnek: Gülerek konuştu (nasıl?), Gelince haber ver (ne zaman?).
• Zarf-fiiller genellikle iki cümleyi birbirine bağlama görevi de üstlenirler.

📌 Fiilde Çatı

Fiilde çatı, fiilin özne ve nesne ile olan ilişkisine göre kazandığı özelliklerdir. İki ana başlıkta incelenir: Nesnesine Göre ve Öznesine Göre Çatı.

📝 Nesnesine Göre Fiil Çatıları

Fiilin nesne alıp almadığına göre belirlenir.

• Geçişli Fiil: Nesne alabilen fiillerdir. "Neyi?", "Kimi?", "Ne?" sorularına cevap verirler.
  📝 Örnek: okumak (kitabı okumak), sevmek (onu sevmek).
• Geçişsiz Fiil: Nesne alamayan fiillerdir. "Neyi?", "Kimi?", "Ne?" sorularına cevap vermezler.
  📝 Örnek: uyumak, gülmek, oturmak.
• Ettirgen Fiil: Geçişli bir fiile "-r, -t, -tır" ekleri getirilerek fiilin geçişlilik derecesinin artırılmasıdır. İş başkasına yaptırılır.
  📝 Örnek: yazmak (geçişli) -> yazdırmak (ettirgen).
• Oldurgan Fiil: Geçişsiz bir fiile "-r, -t, -tır" ekleri getirilerek fiilin geçişli hale getirilmesidir.
  📝 Örnek: gülmek (geçişsiz) -> güldürmek (oldurgan).

📝 Öznesine Göre Fiil Çatıları

Fiilin özne ile olan ilişkisine göre belirlenir.

• Etken Fiil: İşin bizzat özne tarafından yapıldığı fiillerdir. Gizli özne de olabilir.
  📝 Örnek: Çocuk topu attı. (Atma işini çocuk yaptı.)
• Edilgen Fiil: İşin başkası tarafından yapıldığı, öznenin işten etkilendiği fiillerdir. Fiile "-l" veya "-n" ekleri getirilir. Gerçek özne belli değildir veya "tarafından" ifadesiyle belirtilir.
  📝 Örnek: Top atıldı. (Top kendi kendine atılmaz, başkası tarafından atıldı.)
• Dönüşlü Fiil: İşin özne tarafından yapıldığı ve öznenin yaptığı işten yine kendisinin etkilendiği fiillerdir. Fiile "-l" veya "-n" ekleri getirilir.
  📝 Örnek: Çocuk yıkandı. (Yıkama işini çocuk yaptı ve kendisi yıkandı.)
• İşteş Fiil: İşin birden fazla özne tarafından karşılıklı veya birlikte yapıldığı fiillerdir. Fiile "-ş" eki getirilir.
  📝 Örnek: Çocuklar selamlaştı (karşılıklı), Kuşlar uçuştu (birlikte).

⚠️ Dikkat: Edilgen ve dönüşlü fiillerde aynı ekler (-l, -n) kullanılır. Farkı anlamdadır: Edilgende işi yapan belli değilken, dönüşlüde işi yapan da işten etkilenen de öznedir.

📌 Birleşik Fiiller

Birden fazla kelimenin bir araya gelerek tek bir fiil anlamı oluşturmasıdır. Üç çeşidi vardır:

• Yardımcı Fiillerle Kurulan Birleşik Fiiller: İsim soylu bir kelimeye "etmek, olmak, kılmak, eylemek" yardımcı fiillerinin getirilmesiyle oluşur.
  📝 Örnek: yardım etmek, hasta olmak, namaz kılmak, sabır eylemek.
  💡 İpucu: Yardımcı fiille kurulan birleşik fiillerde ses düşmesi veya türemesi olursa bitişik yazılır: hissetmek (his+etmek), kaybolmak (kayıp+olmak).
• Kurallı Birleşik Fiiller: Fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek oluşturulan, anlamca kaynaşmış, özel kuralları olan fiillerdir ve daima bitişik yazılırlar.
  • Yeterlik Fiili: "-e bil-" (yapabilmek, gelebilmek) - gücü yetme veya olasılık.
  • Tezlik Fiili: "-i ver-" (gidivermek, yazıvermek) - çabukluk veya kolaylık.
  • Süreklilik Fiili: "-e dur-, -e kal-, -e gel-" (bakadurmak, süregelmek, uyuyakalmak) - işin devam etmesi.
  • Yaklaşma Fiili: "-e yaz-" (düşeyazmak, öleyazmak) - işin az kalsın gerçekleşmesi.
• Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller (Deyimler): Genellikle bir isim ve bir fiilin bir araya gelerek gerçek anlamından uzaklaşıp mecazi bir anlam kazanmasıyla oluşur. Çoğu deyim bu gruba girer.
  📝 Örnek: göz gezdirmek, kulak vermek, etekleri zil çalmak.

Bu ders notu, testte karşılaşabileceğin temel konuları özetlemektedir. Konuları tekrar ederek ve bolca soru çözerek bilgilerini pekiştirebilirsin. Başarılar dilerim! 🚀