1. Aşağıdaki cümlelerin hangisi yapı bakımından basit cümledir?
A) Kitabı okudu ve özetini çıkardı.
B) Yağmur yağınca maç ertelendi.
C) Ödevlerini bitirdi, odasını topladı.
D) Sabah erkenden kalkıp kahvaltı yaptı.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bugünkü sorumuz, cümlelerin yapılarına göre sınıflandırılmasıyla ilgili. Bir cümlenin yapı bakımından "basit" olup olmadığını anlamak için dikkat etmemiz gereken bazı önemli noktalar var. Gelin, bu noktaları ve seçenekleri adım adım inceleyelim.
- Basit Cümle Nedir?
- Basit cümle, tek bir temel yargı bildiren, yani sadece bir tane çekimli fiili (yüklemi) olan cümlelerdir.
- İçinde başka bir çekimli fiil (yüklem), "ki" bağlacıyla kurulmuş bir yan cümle veya şart eki (-sa/-se) ile kurulmuş bir yan cümle bulunmaz.
- Fiilimsiler (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) bazen cümlenin içinde yer alabilir ancak cümlenin temel yargısını değiştirmedikleri ve ayrı bir çekimli fiil oluşturmadıkları sürece, bazı yaklaşımlarda cümle yine de basit kabul edilebilir. Ancak daha yaygın ve kesin tanıma göre fiilimsiler de yan cümle oluşturduğu için bu tür cümleler "girişik birleşik cümle" olarak adlandırılır. Bu soruda, seçenekler arasındaki en basit yapıyı bulmaya odaklanacağız.
- Şimdi seçenekleri inceleyelim:
- A) Kitabı okudu ve özetini çıkardı.
- Bu cümlede iki tane çekimli fiil (yüklem) bulunmaktadır: "okudu" ve "çıkardı".
- Bu iki yüklem "ve" bağlacıyla birbirine bağlanmıştır.
- Birden fazla yüklemi olan ve bağlaçla bağlanan bu tür cümlelere bağlı cümle denir. Dolayısıyla bu cümle basit değildir.
- B) Yağmur yağınca maç ertelendi.
- Bu cümlede tek bir çekimli fiil (yüklem) bulunmaktadır: "ertelendi".
- Ancak "yağınca" kelimesi bir zarf-fiildir (fiilimsi). Fiilimsiler, cümlenin içinde bir yan cümle oluşturur.
- "Yağmur yağınca" ifadesi, maçın ertelenmesinin nedenini veya zamanını bildiren bir yan cümledir.
- Fiilimsili yan cümlesi olan bu tür cümlelere girişik birleşik cümle denir. Bu nedenle bu cümle basit değildir.
- C) Ödevlerini bitirdi, odasını topladı.
- Bu cümlede iki tane çekimli fiil (yüklem) bulunmaktadır: "bitirdi" ve "topladı".
- Bu iki yüklem virgül (,) ile birbirine bağlanmıştır.
- Birden fazla yüklemi olan ve virgül veya noktalı virgülle bağlanan bu tür cümlelere sıralı cümle denir. Dolayısıyla bu cümle basit değildir.
- D) Sabah erkenden kalkıp kahvaltı yaptı.
- Bu cümlede tek bir çekimli fiil (yüklem) bulunmaktadır: "yaptı".
- "kalkıp" kelimesi bir zarf-fiildir (fiilimsi). Bu fiilimsi, ana eylemin (kahvaltı yapma) nasıl veya ne zaman gerçekleştiğini belirten bir yan unsur olarak görev yapar.
- Bu cümlede tek bir ana yargı (kahvaltı yapma) vardır ve "kalkıp" fiilimsisi bu ana yargının bir parçası olarak, aynı öznenin yaptığı ardışık bir eylemi ifade eder. Diğer seçeneklerdeki gibi birden fazla çekimli fiil, "ki" bağlacı veya şart ekiyle kurulmuş bir yan cümle bulunmamaktadır. Bu nedenle, seçenekler arasındaki en basit yapıya sahip cümle D seçeneğidir.
Cevap D seçeneğidir.
