🎓 Ek yerleştirme nasıl yapılır Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, "Ek yerleştirme nasıl yapılır Test 1" sınavında karşılaşabileceğin temel Türkçe konularını sade ve anlaşılır bir şekilde özetler. Fiilimsiler, sözcükte ve cümlede anlam ilişkileri ile yazım kuralları gibi dil bilgisi ve anlam bilgisi konularına odaklanacağız.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiillerden türeyen ancak fiil özelliğini kaybedip isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen sözcüklerdir. Cümlede yüklem olamazlar ve şahıs eki almazlar.
- İsim-Fiil (Mastar): Fiile "-ma, -ış, -mak" ekleri gelerek oluşur. Bir eylemin adı gibidir. Örnek: "Kitap okumayı severim."
- Sıfat-Fiil (Ortaç): Fiile "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri gelerek oluşur. İsmi niteler veya adlaşır. Örnek: "Gelecek günler güzel olacak."
- Zarf-Fiil (Bağ-Fiil, Ulaç): Fiile "-ken, -alı, -esiye, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -r...mez, -casına, -a...a, -maksızın, -dığında" gibi ekler gelerek oluşur. Cümleye zaman veya durum anlamı katar. Örnek: "Gülerek içeri girdi."
⚠️ Dikkat: İsim-fiil ekini alan bazı sözcükler kalıcı isim olabilir (dondurma, çakmak). Bu durumda artık fiilimsi değildirler.
💡 İpucu: Fiilimsileri bulmak için önce cümlede fiil kök veya gövdesini ara, sonra bu köklere gelen fiilimsi eklerini kontrol et. Şahıs eki alıp almadığına dikkat et; fiilimsiler şahıs eki almaz.
📌 Sözcükte Anlam
Sözcüklerin cümle içindeki veya tek başına taşıdığı anlamlardır. Bir sözcük farklı bağlamlarda farklı anlamlar kazanabilir.
- Gerçek Anlam (Temel Anlam): Bir sözcüğün akla gelen ilk, bilinen anlamıdır. Örnek: "Çocuğun dişi ağrıyordu."
- Mecaz Anlam: Bir sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak kazandığı yeni anlamdır. Örnek: "Çok keskin bir zekası var." (Gerçek anlamı: bıçağın keskinliği)
- Terim Anlam: Bir bilim, sanat veya meslek dalına özgü özel anlam taşıyan sözcüklerdir. Örnek: "Matematikte üçgenin iç açıları toplamı 180 derecedir."
- Yan Anlam: Bir sözcüğün gerçek anlamıyla bağlantılı, ancak gerçek anlamdan biraz uzaklaşmış yeni anlamıdır. Genellikle benzetme yoluyla oluşur. Örnek: "Ayakkabının burnu yırtılmış." (İnsan burnuna benzetme)
- Eş Anlamlı (Anlamdaş) Sözcükler: Yazılışları farklı, anlamları aynı olan sözcüklerdir. Örnek: "öğrenci - talebe", "doktor - hekim".
- Zıt Anlamlı (Karşıt) Sözcükler: Anlamca birbirinin karşıtı olan sözcüklerdir. Örnek: "uzun - kısa", "gelmek - gitmek".
- Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler: Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları farklı olan sözcüklerdir. Örnek: "yüz" (organ, sayı, fiil).
💡 İpucu: Sözcükte anlam sorularında, sözcüğün cümledeki kullanımına dikkat etmelisin. Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlamlara gelebilir.
📌 Cümlede Anlam
Cümlelerin ifade ettiği duygu, düşünce ve yargılardır. Cümleler arası ilişkileri ve cümlelerin taşıdığı özellikleri anlamak önemlidir.
- Neden-Sonuç Cümleleri: Bir eylemin gerçekleşme sebebini bildiren cümlelerdir. "Çünkü, için, -den dolayı" gibi ifadeler kullanılır. Örnek: "Yağmur yağdığı için dışarı çıkamadık."
- Amaç-Sonuç Cümleleri: Bir eylemin hangi amaçla yapıldığını bildiren cümlelerdir. "Amacıyla, diye, -mek için" gibi ifadeler kullanılır. Örnek: "Sınavı kazanmak için çok çalışıyor."
- Koşul-Sonuç Cümleleri: Bir eylemin gerçekleşmesinin başka bir eyleme bağlı olduğunu bildiren cümlelerdir. "-se/-sa, -ince, -dikçe" gibi ekler veya ifadeler kullanılır. Örnek: "Erken gelirsen, sana yardım ederim."
- Karşılaştırma Cümleleri: İki veya daha fazla varlık, olay ya da kavram arasındaki benzerlik veya farklılıkları belirten cümlelerdir. "Daha, kadar, en, göre" gibi ifadeler kullanılır. Örnek: "Ali, Mehmet'ten daha uzundur."
- Öznel Anlatımlı Cümleler: Kişisel duygu ve düşünceleri içeren, doğruluğu veya yanlışlığı kişiden kişiye değişebilen yargılardır. Örnek: "Bu film çok etkileyiciydi."
- Nesnel Anlatımlı Cümleler: Kişisel görüş içermeyen, herkesçe kabul gören, kanıtlanabilir yargılardır. Örnek: "Türkiye'nin başkenti Ankara'dır."
⚠️ Dikkat: Neden-sonuç ile amaç-sonuç cümleleri sıkça karıştırılır. Amaç-sonuç cümlelerinde eylem henüz gerçekleşmemiştir, bir niyet vardır. Neden-sonuçta ise eylem gerçekleşmiştir ve sebebi bellidir.
📌 Yazım Kuralları
Türkçede sözcüklerin ve cümlelerin doğru yazılması için belirlenmiş kurallardır. Bu kurallara uymak, anlaşılırlığı artırır.
- Büyük Harflerin Kullanımı: Cümle başları, özel isimler (kişi adları, yer adları, millet adları, dil adları, din adları), unvanlar, kurum adları, belirli tarih ve gün adları büyük harfle başlar. Örnek: "29 Ekim 1923 Cumhuriyet Bayramı'dır."
- Sayıların Yazımı: Sayılar genellikle yazıyla yazılır (iki, beş yüz). Ancak ölçü, istatistik, saat, para gibi durumlarda rakamla yazılır (15 kg, saat 14.30). Sıra sayıları rakamla yazıldığında yanına nokta veya kesme işaretiyle ek getirilir (1., 2'nci).
- Birleşik Kelimelerin Yazımı: Anlam kayması veya ses düşmesi/türemesi olan birleşik kelimeler bitişik yazılır (kahvaltı, kaynana, aşevi). Bazı birleşik fiiller de bitişik yazılır (hissetmek, zannetmek).
- Ayrı Yazılan Kelimeler: Yardımcı fiille kurulan birleşik fiillerde ses olayı yoksa ayrı yazılır (fark etmek, arz etmek). "De" bağlacı, "ki" bağlacı ve "mi" soru edatı her zaman ayrı yazılır.
- "De" Bağlacı ve Eki: Bağlaç olan "de/da" ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. Ek olan "-de/-da" bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulur. Örnek: "Sen de gel." (bağlaç) "Evde kimse yok." (ek)
- "Ki" Bağlacı ve Eki: Bağlaç olan "ki" ayrı yazılır. Ek olan "-ki" (ilgi eki, sıfat yapan ek) bitişik yazılır. "Oysaki, mademki, belki" gibi kalıplaşmış "ki"ler bitişik yazılır. Örnek: "Duydum ki geliyorsun." (bağlaç) "Evdeki hesap." (ek)
💡 İpucu: Yazım kuralları genellikle ezberden çok pratikle pekişir. Bol bol soru çözerek ve yanlışlarını kontrol ederek bu konuda ustalaşabilirsin. Özellikle "de/da" ve "ki"nin yazımına dikkat et!
