🎓 Tanzimat Edebiyatı 2. Dönem özellikleri Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, Tanzimat Edebiyatı'nın ikinci dönemine ait temel özellikleri, bu dönemin sanat anlayışını ve öne çıkan önemli temsilcilerini sade bir dille özetlemektedir. Testi çözmeden önce bu bilgilere göz atmak, konuları daha iyi anlamanıza yardımcı olacaktır.
📌 Genel Özellikler ve Zihniyet Değişimi
Tanzimat Edebiyatı'nın ikinci dönemi, siyasi ortamın (II. Abdülhamid dönemi istibdatı) etkisiyle birinci dönemden farklı bir sanat anlayışı benimsemiştir. Toplumcu konular yerine bireysel konulara yöneliş belirgindir.
- Sanat İçin Sanat: Birinci dönemin "toplum için sanat" anlayışının aksine, bu dönemde "sanat sanat içindir" ilkesi benimsenmiştir. Sanatçılar, estetik kaygıları ön planda tutmuştur.
- Bireysel Konular: Aşk, doğa, ölüm, metafizik düşünceler, karamsarlık, bireysel duygular ve hayal kırıklıkları gibi konular işlenmiştir.
- Dil ve Anlatım: Birinci döneme göre dil daha ağır ve süslüdür. Arapça ve Farsça kelimeler ile tamlamalar yoğun olarak kullanılmıştır.
- Realizm ve Natüralizm Etkisi: Roman ve hikayelerde Romantizmden uzaklaşılarak Realizm ve Natüralizm akımlarının etkileri görülmeye başlanmıştır. Gözlem ve gerçekçi betimlemeler önem kazanmıştır.
- Karamsarlık ve Melankoli: Sanatçılar eserlerinde genellikle hüzün, karamsarlık ve umutsuzluk temalarını işlemişlerdir.
⚠️ Dikkat: Birinci dönemde gazetecilik ve tiyatro gibi türler aracılığıyla toplumu aydınlatma amacı güdülürken, ikinci dönemde bu amaç geri plana atılmıştır. Tiyatro eserleri genellikle sahnelenmekten çok okunmak için yazılmıştır.
📝 Şiir Anlayışı ve Yenilikler
İkinci dönem şiiri, hem içerik hem de biçim açısından önemli yenilikler barındırır. Divan şiiri geleneğinden tamamen kopulmasa da, Batı etkileri belirginleşmiştir.
- Konu Genişlemesi: Şiirin konusu güzellik, aşk, doğa gibi bireysel temaların yanı sıra, metafizik konulara (ölüm, yokluk, hiçlik) da açılmıştır. "Güzel olan her şey şiirin konusu olabilir" anlayışı benimsenmiştir.
- Biçimsel Denemeler: Aruz ölçüsü kullanılmaya devam edilmekle birlikte, hece ölçüsüyle de denemeler yapılmıştır. Divan şiiri nazım biçimlerinin yanı sıra, Batıdan alınan sone, terza-rima gibi biçimler ve serbest müstezat gibi yeni nazım şekilleri denenmiştir.
- Bütün Güzelliği: Şiirde parça güzelliği yerine bütün güzelliği ve konunun bütünlüğü önemsenmiştir.
- Kulak İçin Kafiye: Recaizade Mahmut Ekrem'in öncülüğünde "kulak için kafiye" anlayışı savunulmuş, bu durum "göz için kafiye" anlayışını savunan Muallim Naci ile tartışmalara yol açmıştır.
💡 İpucu: Şiirde "kulak için kafiye" tartışması, dönemin edebi yenilikçi ruhunu ve Divan edebiyatı geleneğinden kopma çabalarını göstermesi açısından önemlidir.
📚 Nesirde Yenilikler (Roman, Hikaye, Tiyatro)
Nesir türlerinde, özellikle roman ve hikayede, dönemin realist ve natüralist anlayışı kendini göstermiştir. Tiyatro ise sahne sanatından çok edebi bir tür olarak ele alınmıştır.
- Roman ve Hikaye: Romantizmden Realizm ve Natüralizme geçiş yaşanmıştır. Yazarlar, çevre betimlemelerine, karakterlerin ruhsal çözümlemelerine ve gözleme önem vermişlerdir.
- Tiyatro: Tiyatro eserleri genellikle okunmak için yazılmış, sahnelenme kaygısı taşımamıştır. Ağır dil ve karmaşık olay örgüsü nedeniyle halka ulaşmakta zorlanmıştır. Konular genellikle bireysel dramlar ve tarihi olaylardır.
- İlkler: Bu dönemde ilk realist roman (Araba Sevdası), ilk köy romanı (Karabibik) ve ilk modern kısa hikaye örnekleri (Küçük Şeyler) verilmiştir.
✍️ Önemli Temsilciler ve Katkıları
Tanzimat Edebiyatı ikinci döneminin önde gelen isimleri ve onların edebi dünyaya kattıkları yenilikler şunlardır:
Recaizade Mahmut Ekrem
Türk edebiyatında Realizm akımının öncülerindendir. "Sanat için sanat" anlayışını savunmuş, şiirde "kulak için kafiye" ilkesini benimsemiştir.
- Şiir: "Zemzeme" (şiirlerini topladığı eser), "Nâğme-i Seher", "Yadigâr-ı Şebâb".
- Roman: "Araba Sevdası" (ilk realist romanımızdır. Bihruz Bey karakteriyle alafranga züppe tipini ele alır).
- Hikaye: "Muhsin Bey", "Şemsa".
- Eleştiri: "Takdir-i Elhan" (Muallim Naci'nin "Demdeme"sine karşılık).
💡 İpucu: "Araba Sevdası", Türk edebiyatında Batılılaşmanın yanlış anlaşılmasını eleştiren önemli bir dönüm noktasıdır.
Abdülhak Hamit Tarhan
"Şair-i Azam" (Büyük Şair) olarak anılır. Şiirde ve tiyatroda Batılılaşmanın en radikal temsilcisidir. Metafizik konular, ölüm ve aşk onun başlıca temalarıdır.
- Şiir: "Makber" (eşi Fatma Hanım'ın ölümü üzerine yazdığı felsefi şiir), "Sahra" (ilk pastoral şiir), "Bâlâdan Bir Ses", "Validem".
- Tiyatro: "Nesteren", "Eşber", "Duhter-i Hindu", "Tarık", "Finten". (Tiyatroları sahnelenmekten çok okunmak içindir).
- Yenilikçi: Şiirde biçim ve içerik açısından büyük yenilikler getirmiş, Divan şiiri geleneğini kırmıştır.
⚠️ Dikkat: Abdülhak Hamit Tarhan, tiyatroyu edebi bir tür olarak görmüş, sahne tekniğine çok önem vermemiştir. Bu durum, eserlerinin sahnelenmesini zorlaştırmıştır.
Sami Paşazade Sezai
Roman ve hikayede Realizm akımının önemli temsilcilerindendir. Özellikle "Küçük Şeyler" adlı eseriyle modern Türk hikayeciliğinin temellerini atmıştır.
- Roman: "Sergüzeşt" (kölelik temasını işler, romantizmden realizme geçişin önemli bir örneğidir).
- Hikaye: "Küçük Şeyler" (Batılı anlamda ilk modern kısa hikaye örneklerini içerir).
- Tiyatro: "Şir".
Nabizade Nazım
Türk edebiyatında Natüralizm akımının ilk temsilcilerindendir. Eserlerinde gözleme ve çevrenin insan üzerindeki etkisine büyük önem vermiştir.
- Roman: "Karabibik" (ilk köy romanı, Antalya'nın Kaş ilçesinde bir köylünün yaşamını gerçekçi bir dille anlatır), "Zehra" (ilk tezli roman, kıskançlık temasını işler).
- Hikaye: "Haspa", "Sevda".
💡 İpucu: Nabizade Nazım, eserlerinde yerel ağızları ve yöresel yaşamı başarıyla yansıtmıştır. Bu yönüyle Türk edebiyatında bir ilki gerçekleştirmiştir.
