5. "Sanatçı, konserinde yeni bestelerini sevenleriyle paylaştı."
Bu cümledeki fiilin geçişli olmasının temel göstergesi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Öznenin insan olması
B) Zaman bildirmesi
C) Nesne alabilmesi ve cümlede nesne bulunması
D) Birden fazla öge içermesi
Sevgili öğrenciler, bu soruda bir fiilin geçişli (nesne alabilen) olmasının temel göstergesini bulmamız isteniyor. Fiillerin geçişli olup olmadığını anlamak için çok pratik bir yöntemimiz var. Şimdi bu yöntemi uygulayarak ve seçenekleri tek tek inceleyerek doğru cevabı bulalım:
- Öncelikle cümlemizdeki fiili bulalım: "Sanatçı, konserinde yeni bestelerini sevenleriyle paylaştı." Cümledeki fiil "paylaştı" fiilidir.
- Bir fiilin geçişli olup olmadığını anlamak için fiile "ne?", "neyi?" veya "kimi?" sorularını sorarız. Eğer bu sorulara cevap alabiliyorsak veya fiilin önüne "onu" kelimesini getirebiliyorsak, o fiil geçişlidir.
- "Paylaştı" fiiline "neyi paylaştı?" diye sorduğumuzda, cümlede "yeni bestelerini" cevabını alıyoruz. Ayrıca "onu paylaştı" diyebiliyoruz. Bu durum, "paylaştı" fiilinin geçişli olduğunu gösterir.
- Şimdi seçenekleri inceleyelim:
- A) Öznenin insan olması: Cümledeki özne "sanatçı"dır ve insandır. Ancak bir fiilin geçişli olup olmaması, öznenin insan olup olmamasıyla ilgili değildir. Örneğin, "Çocuk uyudu." cümlesinde özne insan (çocuk) olmasına rağmen "uyudu" fiili geçişsizdir ("neyi uyudu?" olmaz). Bu yüzden A seçeneği doğru değildir.
- B) Zaman bildirmesi: "Paylaştı" fiili geçmiş zaman (di'li geçmiş zaman) bildirmektedir. Ancak tüm fiiller zaman bildirir (şimdiki zaman, gelecek zaman, geniş zaman vb.). Bir fiilin zaman bildirmesi, onun geçişli olup olmadığını belirlemez. Geçişsiz fiiller de zaman bildirir. Bu yüzden B seçeneği doğru değildir.
- C) Nesne alabilmesi ve cümlede nesne bulunması: Yukarıda da belirttiğimiz gibi, "paylaştı" fiili "yeni bestelerini" nesnesini almıştır ve "neyi?" sorusuna cevap vermektedir. Bir fiilin geçişli olmasının temel göstergesi, nesne alabilmesi ve cümlede bu nesnenin bulunmasıdır. Bu, geçişli fiilin tanımıdır. Bu yüzden C seçeneği doğru cevaptır.
- D) Birden fazla öge içermesi: Cümlemiz özne (sanatçı), yer tamlayıcısı (konserinde), nesne (yeni bestelerini), zarf tümleci (sevenleriyle) ve yüklem (paylaştı) gibi birden fazla öge içermektedir. Ancak bir cümlenin birden fazla öge içermesi, fiilin geçişli olduğunu göstermez. Geçişsiz bir fiil de birden fazla öge içeren bir cümlede yer alabilir. Örneğin, "Çocuk bahçede hızlıca koştu." cümlesinde "koştu" fiili geçişsizdir ama cümlede birden fazla öge vardır. Bu yüzden D seçeneği doğru değildir.
Bu açıklamalar ışığında, bir fiilin geçişli olmasının temel göstergesinin nesne alabilmesi ve cümlede nesne bulunması olduğu açıktır.
Cevap C seçeneğidir.
