10. "Yazar, eserinde toplumun değişim sürecini anlatıyor."
Bu cümledeki fiilin geçişli olduğunu gösteren en belirgin özellik aşağıdakilerden hangisidir?
A) Öznenin tekil olması
B) Şimdiki zaman kipinde olması
C) Belirtili nesne alması
D) Yer tamlayıcısı bulunması
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, bir fiilin geçişli olup olmadığını gösteren en belirgin özelliği bulmamız isteniyor. Öncelikle "geçişli fiil" ne demek, onu hatırlayalım:
- Geçişli fiil, nesne alabilen fiillerdir. Yani, "neyi?", "kimi?" veya "ne?" sorularına cevap verebilen bir sözcük veya söz öbeği fiilden etkilenebilir. Bir fiilin önüne "onu" kelimesini getirdiğimizde anlamlı oluyorsa, o fiil geçişlidir.
- Geçişsiz fiil ise nesne alamayan fiillerdir. "Neyi?", "kimi?" sorularına cevap veremezler ve önüne "onu" kelimesi getirildiğinde anlamsız olurlar.
Şimdi verilen cümleyi inceleyelim: "Yazar, eserinde toplumun değişim sürecini anlatıyor."
- Bu cümledeki fiil "anlatıyor" kelimesidir (anlatmak fiili).
- Fiile "neyi?" sorusunu soralım: "Yazar neyi anlatıyor?" Cevap: "toplumun değişim sürecini".
- Gördüğümüz gibi, fiil "toplumun değişim sürecini" şeklinde bir nesne almıştır. Bu nesne, belirtme hal eki (-i) aldığı için belirtili nesnedir.
Şimdi seçenekleri tek tek değerlendirelim:
- A) Öznenin tekil olması: Cümlede özne "Yazar" kelimesidir ve tekildir. Ancak bir fiilin geçişli olup olmaması, öznenin tekil veya çoğul olmasıyla ilgili değildir. Hem tekil hem de çoğul öznelerle geçişli fiiller kullanılabilir. Bu nedenle bu seçenek doğru değildir.
- B) Şimdiki zaman kipinde olması: "Anlatıyor" fiili şimdiki zaman kipindedir (-yor eki). Fiilin zamanı veya kipi, onun geçişli olup olmadığını belirlemez. Geçişli fiiller her zaman kipinde kullanılabilir. Bu nedenle bu seçenek doğru değildir.
- C) Belirtili nesne alması: Cümlede "toplumun değişim sürecini" ifadesi belirtili nesnedir. Bir fiilin nesne alabilmesi, o fiilin geçişli olduğunun en temel ve en belirgin özelliğidir. Fiil, "neyi?" sorusuna cevap veren bir nesneye sahip olduğu için geçişlidir. Bu nedenle bu seçenek doğrudur.
- D) Yer tamlayıcısı bulunması: Cümlede "eserinde" kelimesi yer tamlayıcısıdır (dolaylı tümleç). Bir fiilin yer tamlayıcısı alıp almaması, onun geçişli olup olmamasıyla doğrudan ilgili değildir. Hem geçişli hem de geçişsiz fiiller yer tamlayıcısı alabilir. Bu nedenle bu seçenek doğru değildir.
Sonuç olarak, bir fiilin geçişli olduğunu gösteren en belirgin özellik, nesne alabilmesidir. Verilen cümlede fiil, belirtili nesne almıştır.
Cevap C seçeneğidir.
