9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde şart birleşik zaman eki, olasılık anlamı katmıştır?
A) Biraz daha beklese gelecekti.
B) Söylese de ona inanmazdım.
C) Çalışsa başarılı olacak.
D) Gelse de onunla konuşsam.
Sevgili öğrenciler,
Bu soruda, Türkçedeki şart birleşik zaman eki olan "-sa/-se" ekinin cümlelere katabileceği farklı anlamlardan biri olan olasılık anlamını bulmamız isteniyor. "-sa/-se" eki, sadece bir koşul bildirmekle kalmaz, bazen bir dilek, bazen bir kesinlik, bazen de bir olasılık anlamı taşıyabilir. Bu tür sorularda, cümlenin genel anlamına ve bağlamına dikkat etmek çok önemlidir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Biraz daha beklese gelecekti. Bu cümlede "beklese" şart kipiyle kurulmuş bir yan cümleciktir. "Gelecekti" ise temel cümleciktir. Burada, kişinin biraz daha beklemesi durumunda gelme ihtimalinin yüksek olduğu, yani gelmesinin olasılık dahilinde olduğu ifade edilmektedir. Ancak bu olasılık gerçekleşmemiştir çünkü bekleme koşulu yerine getirilmemiştir. Bu yapı, geçmişte gerçekleşme ihtimali olan ancak bir koşulun yerine gelmemesi nedeniyle gerçekleşmemiş durumları anlatır ve güçlü bir olasılık anlamı taşır.
- B) Söylese de ona inanmazdım. Burada "söylese de" ifadesi, bir koşulun gerçekleşmesi durumunda bile sonucun değişmeyeceğini, yani inanmama eyleminin kesin olduğunu belirtir. Bu cümle, olasılık değil, bir kesinlik veya kararlılık anlamı taşır.
- C) Çalışsa başarılı olacak. Bu cümlede "çalışsa" ifadesi, başarının gerçekleşmesi için bir şart olduğunu belirtir. Yani başarı, çalışmaya bağlıdır. Bu, doğrudan bir koşul-sonuç ilişkisidir, olasılık anlamı taşımaz.
- D) Gelse de onunla konuşsam. Burada "gelse de" ve "konuşsam" ifadeleri, bir dilek veya istek anlamı taşır. Konuşma isteğinin gerçekleşmesi için gelme dileği vardır. Bu cümle, olasılık değil, bir dilek-istek anlamı taşır.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, "Biraz daha beklese gelecekti." cümlesinde, beklemek koşulunun gerçekleşmesi durumunda gelme eyleminin yüksek bir ihtimalle gerçekleşeceği, yani bir olasılık anlamı taşıdığı açıkça görülmektedir.
Cevap A seçeneğidir.
