5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde öge dizilişi "Özne - Belirtisiz Nesne - Yüklem" şeklindedir?
A) Öğretmen ödevleri dikkatle kontrol etti.
B) Çocuk annesine sürpriz yaptı.
C) Arkadaşım güzel bir şiir yazdı.
D) Biz yarın sinemaya gideceğiz.
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu soruda, cümlelerin öge dizilişini doğru bir şekilde analiz etmemiz ve istenen "Özne - Belirtisiz Nesne - Yüklem" sıralamasına sahip cümleyi bulmamız gerekiyor. Gelin, her bir seçeneği adım adım inceleyelim ve ögeleri nasıl bulduğumuzu hatırlayalım:
- Yüklem: Cümledeki işi, oluşu, hareketi bildiren temel ögedir. Genellikle cümlenin sonunda bulunur ve fiil veya isim soylu bir sözcük olabilir. Yüklemi bulduktan sonra diğer ögeleri bulmak için ona sorular sorarız.
- Özne: Yüklemdeki işi yapan veya durumu üzerine alan ögedir. Yükleme "Kim?" veya "Ne?" sorularını sorarak bulunur.
- Belirtisiz Nesne: Yüklemdeki işten etkilenen, ancak belirtme hâl eki (-i, -ı, -u, -ü) almamış ögedir. Yükleme "Ne?" sorusunu sorarak bulunur ve özneyi bulduktan sonra sorulur.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Öğretmen ödevleri dikkatle kontrol etti.
- Yüklem: "kontrol etti" (işi yapan kim?)
- Özne: "Öğretmen" (ne kontrol etti? / kimi kontrol etti?)
- Nesne: "ödevleri" (belirtili nesne, çünkü "-i" belirtme hâl ekini almıştır.)
- Zarf Tümleci: "dikkatle" (nasıl kontrol etti?)
- Bu cümlenin dizilişi: Özne - Belirtili Nesne - Zarf Tümleci - Yüklem şeklindedir. Aradığımız dizilişle uyuşmuyor.
- B) Çocuk annesine sürpriz yaptı.
- Yüklem: "yaptı" (işi yapan kim?)
- Özne: "Çocuk" (ne yaptı?)
- Nesne: "sürpriz" (belirtisiz nesne, "ne" sorusuna cevap veriyor ve ek almamış.)
- Dolaylı Tümleç: "annesine" (kime yaptı?)
- Bu cümlenin dizilişi: Özne - Dolaylı Tümleç - Belirtisiz Nesne - Yüklem şeklindedir. Belirtisiz nesne içerse de, diziliş aradığımız gibi değil.
- C) Arkadaşım güzel bir şiir yazdı.
- Yüklem: "yazdı" (işi yapan kim?)
- Özne: "Arkadaşım" (ne yazdı?)
- Nesne: "güzel bir şiir" (belirtisiz nesne, "ne" sorusuna cevap veriyor ve ek almamış. Sıfatıyla birlikte bir bütün olarak alınır.)
- Bu cümlenin dizilişi: Özne - Belirtisiz Nesne - Yüklem şeklindedir. İşte aradığımız diziliş tam olarak bu!
- D) Biz yarın sinemaya gideceğiz.
- Yüklem: "gideceğiz" (işi yapan kim?)
- Özne: "Biz" (ne zaman gideceğiz?)
- Zarf Tümleci: "yarın" (nereye gideceğiz?)
- Dolaylı Tümleç: "sinemaya"
- Bu cümlenin dizilişi: Özne - Zarf Tümleci - Dolaylı Tümleç - Yüklem şeklindedir. Aradığımız dizilişle uyuşmuyor.
Yukarıdaki analizler sonucunda, "Özne - Belirtisiz Nesne - Yüklem" dizilişine sahip olan cümlenin C seçeneğinde yer aldığını görüyoruz.
Cevap C seçeneğidir.
