Jean-Paul Sartre'ın "Varoluş özden önce gelir" sözüyle ifade etmek istediği temel düşünce aşağıdakilerden hangisidir?
A) İnsanın özü, doğuştan gelen sabit bir yapıya sahiptir
B) İnsan önce var olur, sonra kendi özünü kendi eylemleriyle oluşturur
C) Tüm varlıkların değişmez bir özü vardır
D) İnsan özü, toplumsal kurumlar tarafından belirlenir
Jean-Paul Sartre'ın "Varoluş özden önce gelir" sözü, varoluşçu felsefenin temelini oluşturan en önemli ifadelerden biridir. Bu sözü anlamak için öncelikle "varoluş" ve "öz" kavramlarını Sartre'ın bakış açısıyla ele alalım:
- Varoluş (Existence): Bir şeyin sadece "olması", "var olması" durumudur. İnsan için bu, dünyaya gelmek, doğmak anlamına gelir.
- Öz (Essence): Bir şeyin ne olduğu, amacı, doğası, onu o yapan temel nitelikleridir. Örneğin, bir kalemin özü yazmaktır; bir sandalyenin özü oturmaktır. Bu nesneler önce bir amaca (öze) göre tasarlanır, sonra var olurlar.
Şimdi Sartre'ın bu sözle ne demek istediğini adım adım açıklayalım:
- Geleneksel Yaklaşım ve Nesneler: Sartre'a göre, insan dışındaki çoğu varlık için "öz varoluştan önce gelir". Örneğin, bir marangoz bir masa yapmadan önce masanın neye benzeyeceğini, hangi amaçla kullanılacağını (yani özünü) tasarlar. Sonra o masa var olur. Yani önce öz, sonra varoluş.
- İnsan İçin Durum Farklıdır: Sartre, insan için bu durumun tam tersi olduğunu savunur. Ona göre insan, dünyaya geldiğinde (var olduğunda) önceden belirlenmiş bir amacı, doğası veya "özü" yoktur. İnsan, boş bir sayfa gibidir.
- Kendi Özünü Yaratma: İnsan, var olduktan sonra, hayatı boyunca yaptığı seçimler, aldığı kararlar ve gerçekleştirdiği eylemlerle kendi "özünü" (kimliğini, karakterini, değerlerini) kendisi oluşturur. Yani, insan önce var olur, sonra ne olacağına kendi karar verir ve kendini inşa eder. Bu durum, insana muazzam bir özgürlük ve aynı zamanda büyük bir sorumluluk yükler.
Şimdi seçenekleri inceleyelim:
- A) İnsanın özü, doğuştan gelen sabit bir yapıya sahiptir: Bu ifade, Sartre'ın temel düşüncesiyle çelişir. Sartre'a göre insanın doğuştan gelen sabit bir özü yoktur; insan kendi özünü yaratır.
- B) İnsan önce var olur, sonra kendi özünü kendi eylemleriyle oluşturur: Bu ifade, Sartre'ın "Varoluş özden önce gelir" sözünün tam karşılığıdır. İnsan dünyaya gelir (var olur), ardından yaptığı seçimler ve eylemlerle kimliğini, kişiliğini (özünü) inşa eder.
- C) Tüm varlıkların değişmez bir özü vardır: Sartre'ın "varoluş özden önce gelir" sözü özellikle insan için geçerlidir. Diğer varlıklar için bir özden bahsedilebilirken, insanın kendi özünü yarattığını vurgular. Dolayısıyla bu seçenek, Sartre'ın insan anlayışına terstir.
- D) İnsan özü, toplumsal kurumlar tarafından belirlenir: Sartre, insanın özünü toplumsal kurumların değil, bireyin kendi özgür seçimlerinin ve eylemlerinin belirlediğini savunur. Bu seçenek, bireysel özgürlük ve sorumluluk fikrine aykırıdır.
Cevap B seçeneğidir.
