8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde örtülü özne yoktur?
A) Bu yemek annem tarafından pişirildi.
B) Kapı çalındı.
C) Proje ekibi tarafından sunuldu.
D) Şarkı sanatçı tarafından seslendirildi.
Sevgili öğrenciler, bu soruda "örtülü özne" kavramını iyi anlamamız gerekiyor. Örtülü özne, edilgen çatılı fiillerin kullanıldığı cümlelerde, işi yapanın "tarafından" veya benzeri bir edatla belirtildiği ancak cümlenin öznesi olmadığı durumdur. Yani, eylemi gerçekleştiren kişi veya şey açıkça belirtilir ama cümlenin dilbilgisel öznesi değildir. Cümlenin öznesi, eylemden etkilenen varlıktır (sözde özne).
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Bu yemek annem tarafından pişirildi.
- Burada fiil "pişirildi" (edilgen çatılıdır, yani başkası tarafından yapılmıştır).
- Cümlenin öznesi "Bu yemek"tir (yemek kendi kendine pişmez, pişirilmiştir). Bu, sözde öznedir.
- Yemeği asıl pişiren "annem"dir ve "annem tarafından" ifadesiyle belirtilmiştir. İşte bu "annem", cümlenin örtülü öznesidir.
- B) Kapı çalındı.
- Burada fiil "çalındı" (edilgen çatılıdır, yani başkası tarafından yapılmıştır).
- Cümlenin öznesi "Kapı"dır (kapı kendi kendine çalmaz, çalınmıştır). Bu, sözde öznedir.
- Peki, kapıyı kimin çaldığı belli mi? Hayır, "kim tarafından" ifadesiyle işi yapan belirtilmemiştir. Dolayısıyla bu cümlede örtülü özne yoktur.
- C) Proje ekibi tarafından sunuldu.
- Burada fiil "sunuldu" (edilgen çatılıdır).
- Cümlenin öznesi "Proje"dir (proje kendi kendine sunulmaz, sunulmuştur). Bu, sözde öznedir.
- Projeyi asıl sunan "ekibi"dir ve "ekibi tarafından" ifadesiyle belirtilmiştir. Bu "ekibi", cümlenin örtülü öznesidir.
- D) Şarkı sanatçı tarafından seslendirildi.
- Burada fiil "seslendirildi" (edilgen çatılıdır).
- Cümlenin öznesi "Şarkı"dır (şarkı kendi kendine seslendirilmez, seslendirilmiştir). Bu, sözde öznedir.
- Şarkıyı asıl seslendiren "sanatçı"dır ve "sanatçı tarafından" ifadesiyle belirtilmiştir. Bu "sanatçı", cümlenin örtülü öznesidir.
Gördüğümüz gibi, A, C ve D seçeneklerinde eylemi gerçekleştiren varlık "tarafından" edatıyla belirtilmişken, B seçeneğinde eylemi yapan kişi veya şey açıkça belirtilmemiştir. Bu nedenle, örtülü özne bulunmayan cümle B seçeneğidir.
Cevap B seçeneğidir.
